تورك وآذربايجان خلق ادبياتيندا

اوشاق و اوشاق فولكلوري

يازان وتوپلايان:علي. ب.تورک

بير خلقين بير آرايا گتيرديكلري مادي و معنوي كولتورلريني موعين مئتودلارلا و يغجام بير شكيلده پوتلي حالده اولدوقي آغيز

ادبياتلاري آدلانان بوتون يارادجيقلارينا فولكلور دئيلير.ساده ديلله دئمك اولاركي فولكلور خلق بيلگيسي و ائل بيلگيسي و

ياراديجليقيدير.

تورك خلق آغيزادبياتي يا تورك فولكلوري دونيانين ان زنگين و چئشيتلي و گئنيش ساحلي فولكلوروندا سايلير و زنگينليگي

اوقدر دير كي بير توكنمز خزينه يه بنزري واردير .تورك فولكلوري خزينه سي وگئنيشليقيني بوجور ايزاه ائيلمك اولار كي بو

خزينه ني پوتلاماق اوچون بوتون تورك اولوسي بير آرياتوپلانمالي تا بو بويوك كولتوربير آرايا گلسين .بو خالقين تاريخ بويي

امگيله و ياراديجيقلاريله الده ائدليب ،آغيزلاردان آغيزلار و سينه دن سينه يه و نسيللردن نسيللره بوتون گئچميشدكي آيدين و

اولو آنا- بابالارميزين فيكيرلريني اورتايا قويان بو اينجه صنعت ياديگارلاري بيزه گليب چاتيب .بو آرادا بيزلره ده بير بويوك

سورونلولوق بيراخيبديلار كي بو اينجه صنعت خزينه سين قوروماق و گلجك نسيللره تاپشيرماق بيزلره بير قورئو و بير بويون

حقي اولاراك گركير كي اليميزدن گلن قدر اوني قوريوب و گلجك نسيللره تاپشيراق.

خالق ادبياتي و فولكلوري بير بويوك و كوكلي آغاج بنزمكددير؛خالقين ياراديجيقيله بسلنيب ،بويويوب و بوداقلانيب اوز

ياپراقلاريله و گولي چيچكلي بير گوزل و گوركملي خالق هنرينين دوغال اينجه صنعتي كيمي اورتايا چيخيبدير.

بو آغاج كوكلي و يوغون بير گووده اوستونده مينلرجه بوداقي بسلمكددير،هر بوداق اوزي يوزلرجه دالا و هر داليندا يوزلرجه

ياپراقي بولونماقدادير.بو آغاجين يوغون بوداقلاريندان بيريسيده اوشاق و اوشاق فولكلورودور كي دئمك اولار تورك فولكلورنون

بير – ايكي دالين چيخديكدان سورا بوتون دالاريني و قوللاريني گورمك ممكوندور.

عاليملر طرفيندن فولكلور دالاري يازيلي ادبيات كيمي اوچ ادبي قولا آيريلماقدادير :ليريك؛ائپيك؛دراماتيك آدلاريله تانينير.

ليريك و ائپيك قولاري دراماتيك قولاردان و نوعوندان چوخ گورنمكددير .ليريك نوعوندا :ماهنيلار ،نغمه لر

،سايالار،اوخشامالار،يانيلتماجالار،تاپماجالار ؛لايلايلار؛عزيزلملر يئر آلماقدادير.ائپيك نوعوندا:ميتلر،ناغيلار؛ داستانلار ،افسانه لر

،داستانلار،آتاسوزلري،دئيملر،

لطيفه لر ،و مثللر يئر آليبديرلار.دراماتيك نوعوندا دا شبئهلر،كوكلالار،تياترو،نمايش،و اويونلار،ايلنجلر،عنعنه لر و رسيملرو

دبلردن آداپارماق اولار.

اوشاق فولكلورودا عين باشقا فولكلور دالاري كيمي بو اوچ قيسما بولمك اولاركي بونلارين اوزوده ايكي قولا و يارادليش قايناقينا

بولونمكددير.يعني بير نجي قيسم بويوكلرين طرفيندن اوشاقلارا گوره ياراديلان فولكلور و ايكينجي قيسيم كي اوشاقلارين

اوزياشلارينا گوره يارانيبدير.

بويوكلرين ياراديلان اوشاقلار گوره ياراديقلاري فولكلور دالاريندان لايلايلاردان و اوخشامالاردان و يا نازلامالاردان آدآپارماق اولار

كي بويوكلرين اوشاقلارا گوره اوز دويغولارني و اونلار بسلديكلري اونمي و سئوگيلرينين بير گوسترگسي سايلير.

اوشاقلارين اوزلرينه گوره ياراديقلاري فولكلور دالارينداندا اوشاق اويونلاري، سايالار و ايلنجلر و سوزلي و حركتلي بير چوخ و

چئشيدلي اوشاقليق ياشلارينا گوره يارادجليقلاريندان اورتايا چيخيبدير.اگرچه بونودا خاطيرلاتماق گركليدير كي اوشاق

فولكلورونون يارانماسيندا هم بويوكلرين و همده اوشاقلارين رولي وارديريعني اوشاق فولكلوري تكجه اوشاقلارا آييت اولمايبدير

بلكه بويوكلرين اوشاقلارا گوره گونولرينده بسلديكلري دويغولاريني و تربييه لرينده ايشلنن ماتريالارديلار.بو آرادا چاليشماميز

بوجور اولاجاقدير كي بو ايكي بولومي بير بيريندن آيريب هر نوعي آيري –آيري آراشديرماقا چاليشاق.

بويوكلرين اوشاقلارا گوره ياراديقلاري بير چوخ فولكلور بولومي واردير كي اونلاري بير-به-بير آشاغيدا آد وئرلير:

۱. سانامالار و كيچيك اوشاقلارا اوخونان شعيرلرو اويونلار

۲. اوشاق ديلي

۳. سينامالارو اوشاقا گوره اينانجلار

۴. عنعنه و دبلر

اوشاقلاردا اوز ياراديجيقلاريله بير آز بويا باشاچاتديقلاريندا بير چوخ فولكلور ساحه لري واردير كي اونلاري بوجور سيرالاماق

اولار:

۱. ساتاشمالاروجينلتملرو دولامالار

۲. يانيلماجالار

۳. قوشماجالارو سايالار

۴. اوشاق اويونلارو ايلنجلر

بويوكلرين اوشاقلارا گوره ياراديقلاريفو ل ك لو ر

۱. كيچيك اوشاقلارا اوخونان شعيلرو اويناماقلار

بو ساحه اوشاقين دوغولدوقي گوندن بري باشالياراق اوشاقين بويودوگونه قدر سورمكددير و ياش بيچيمينه گوره آيري بولوملره

آيريلير.يعني اوشاقين دوغولدوقي گوندن لايلالارلا باشلايان شعيرلربويودوكجه نازلاملارا و اوخشامالارا بدل اولماقدادير . بو آرادا

آنالارين وبويوكلرين اوشاقلارلادا بير چوخ اويوندا اوخونان شعيرلر واردير كي بوساحده يئر توتماقدادير.

بو شعيرلري بئشيك نغمه لريده آدلانديريلار.

لايلالار:

آنالارين اوشاقلاراوچون ياراديقلاري ان دويغوسال و ايچريكلي حيسلريني گورسدن اوشاقلارين ياتيرديقلاري زمان سويلنن و

اوخونان شعيرلر ديلر كي فورم بيچيمينده باياتي كيميدير،تكجه مضمون يونوندن بير-بيرلريله فرقلري واردير .مثلا باياتيلارين بير

چوخونون باشلانيش قيسملاري "عزيزيم"؛"من عاشيق"و يا "عاشيغيم"سوزلريله باشلانيرسا لايلالار "لايلاي"و يا " لاي لاي دئديم

"سوزلريله باشلاماقدادير.بو آرادا بير چوخ سوزده ميصراعلارين سونوندا تكرار اولنور .

لاي لاي بالام لايلاي 􀂙

كورپم لاي لاي آ لايلار

بالام لايلا آ لايلا

گولوم لايلا آ لايلا

لاي لاي منه قالان لايلاي

شيرين ديللي بالام لايلاي

لايلالارين اوخونوشلاري شكليده چوخ حضين بير حالده اولاراك بير يوخي گتيرن هاوايلا دولدور كي آنالار اوشاقلاري قيچلاري

اوسته ويا بيشيكلرده اويوتدوقلاري اوشاقلارينا گوره سسلنديريلر.

لايلارين سايسي باياتيلارتكين دئمك اولار سايسيزدير وبوگون يغجام بير شكيلده بيرارايا گتيريمك چوخ چتين بير ايش

سايلير.آرا- سيرا بير چوخ آذربايجان فولكلورچي طرفيندن توپلانان لاي لايلار وارديراما گئنه بير چوخ لاي لاي يازيماميش

شكيلده ديللرده دير.آشاغيدا گتيريلن لاي لايلاربو ساحنين اورنكلريندندير:

لاي لاي بئشييم لايلاي 􀂙

ائويم ،ائشييم لايلاي

سن گئت شيرين يوخويا (سن يات ،يوخون آل گينن)

چكيم كئشييين لايلاي

لاي لاي دئييم بويونجا                           لاي لاي جانيم قورباني 􀂙

باش ياسديقا قويونجا                              ائل لاي لايين قورباني

پارداخلان قيزيل گولوم                          سن گئت شيرين يوخويا

اييله يليم دويونجا                                 اولوم جانين قورباني

لاي لاي دئديم ياتاسان 􀂙

قيزيل گوله باتاسان                                لاي لاي دئديم جان دئديم

قيزيل گول كولگسينده                               يوخودان اويان دئديم

شيرين يوخو تاپاسان                               سن يئري بير من باخيم

بالام لايلاي، آ لايلاي                                  اولوم بويون قورباني 􀂙

كورپم لايلاي ،آ لايلاي                               لاي لاي دئديم ائللردن

لايلاسي درين بالا                                        عطير دولو گوللردن

يوخوسو شيرين بالا                                            اللاه اوزي ساخلاسين

تانريدان عهديم بودور                                          گلن آيلار – ايللردن

گوروم تويون بالا

بيزيم يئرلر قالين مئشه                                      لاي لايين بير قوش ايدي 􀂙

تاختيندا اوتور هميشه                                         ديوارا قونميش ايدي

آرانيندا گول بستيم                                             ال اوزاديم توتماقا

يايلاقيندا بنووشه                                              ملكلر توتموش ايدي

گولوم لايلا،آ لايلا!

بالام لايلا آ لايلا! آلاي لاي                                              گولوم لاي لاي

لاي لا ائديم ياتينجا گولوم                                          بولبولوم لاي لاي 􀂙

گوزله رم آي باتينجا                                                بويو سنين كولگنده

گوزومه شيش باتيرام                                             منده بير گولوم لاي لاي

سن حاصيلا يئتينجا

لاي لاي ائديم ياتاسان                                         لاي لاي آگولوم لاي لاي 􀂙

قونچه گوله باتاسان                                               آييم اولدوزوم لاي لاي

قونچه گولو دالدان اولسون                                     سن حاصيله چاتين جا

كناريندا ياتاسان                                                  هر دردي دوزوم لاي لاي

لاي لاي چالام اوجادان 􀂙

سسيم گلير باجادان

آللاه سني ساخلاسين (سني مولام ساخلاسين)

چيچك دن قيزيلجادان

لاي لاي چالام آديوا 􀂙

علي يئتسين داديوا                                                         بالام گئدر ياتماغا

علي دادا چاتاندا                                                           بويويوب بوي آتماغا

منيده سالاسان يادا                                                        صبح يوخوسي شيريندي

لاي لايين سسي گلير                                                       قييمارام اوياتماغا 􀂙

ياتار يوخوسو گلير

اوزاق اوزاق يئرلردن                                                           لاي لاي بالام گولوم سن

بالامين دايي سي گلير                                                              گولوم سن بولبولوم سن

آلچالار آي آلچالار                                                                 باغچانين گوزل گولو 􀂙

آلچالار كامانچالار                                                                 سوسنيم سونبولوم سن

لاي لايووي من چالام

اوزگلر يامان چالار                                                                 لاي لاي داغدان گلن وار

لاي لاي دئدي اوجادان                                                           داغدان چوله ائنن وار 􀂙

اونوم چيخدي باجادان                                                              عمين- آتان - قارداشين

سني تانري ساخلاسين                                                                بيرده قين آنام وار

چيچك دن قيزيلجادان

لاي لاي دئديم ياتينجا 􀂙

گوزلريمه آي باتينجا

جانيم زينهارا گلدي (جانيم دوداغا يئتدي)

سن حاصيلا چاتينجا

لاي لاي دئديم ياتاسان                                                                لاي لاي آقام بالاسي 􀂙

قيزيل گوله باتاسان                                                                    گوزمون آغي- قاراسي

قيزيل باغين اولسون                                                                  بير گولمه گين آپارير

كولگسينده ياتاسان                                                                   هر نه اورك ياراسي

لاي لاي دئديم ياتاسان 􀂙

قيزيل گوله باتاسان                                                                   لاي لاي دئديم يات دئديم

گول ياسديقين ايچينده                                                                 ياسديقا باش آت دئديم

شيرين يوخو تاپاسان                                                                   دائيم چكيم نازيني

ياسديقيندا گول بيتسين                                                                 بويا باشا چات دئديم 􀂙

دوشگينده بنوشه

لاي لاي دئديم گونده من                                                               لاي لاي مارالايم لاي لاي

گولگده سن،گونده من                                                                    گلمير قراريم لاي لاي

ايلده بير قوربان اولار                                                                   بويو بير قوچ ايگيت اول

سنه قوربان گونده من                                                                     سنه يار آليم لاي لاي

لاي لاي امه ييم بالا 􀂙

دوزوم چورييم بالا                                                           لاي لاي ببه يم لاي لاي

گوزلييرم بوييه سن                                                          گوزل گويچه گيم لاي لاي

گوروم كوميين بالا                                                             غربت اولكه ياد ائلده

لاي لاي دئديم ،جان دئديم                                                     آرخام كومگيم لاي لاي 􀂙

يوخودان اويان دئديم                                                            لاي لاي بالام آ لاي لاي

سن يوخودان دورونجا                                                          شالين سالام آ لاي لاي

جانيمي قوربان دئديم                                                            سني ايسته ميه نلر

لاي لاي دئديم ياتاسان                                                       يانديرسين نالام لاي لاي 􀂙

شيرين يوخو تاپاسان

شيرين يوخو ايچينده                                                              بالامي تانيرام من

مني يادا سالاسان                                                                 هر سوزون آنيرام من

بالامين يوخوسو گلير                                                              يوخو دا آه چكنده 􀂙

لاي لاينين سسي گلير                                                           اود توتوب يانيرام من

اوزاق – اوزاق يولاردان

بالامين داييسي گلير                                                              داغلار گول چيچك اولسون

لايلاي بالام آللاه                                                                   يار يارپاغي ايپك اولسون 􀂙

چوللر باغ اولدي قار                                                               بير بالگورسه دين كي

منيم بالام ياتيبدير                                                                    بالامدان گويچك اولسون

ساخلاسين پرورديگار

لاي لاي دئديم آديوا                                                                لاي لاي يولداشيم لاي لاي 􀂙

آللاه يئتسين داديوا                                                                  دادلي دويماشيم لاي لاي

بويوك اولاسان بير گون سن                                                        دده م قارداشيم يوخدي

منيده سال سن ياديوا                                                                بالام قارداشيم لاي لاي

لاي لاي قيزيم يوخلاييب 􀂙

او قدر كي آغلاييب                                                                  نرگيسلس اوزوم لاي لاي

بئش چاغدان سورا گور                                                               يات آنا قيزيم لاي لاي

آللاه اوني ساخلاييب                                                                     سن بويو من قوجاليم

لاي لاي دئديم ياتينجا                                                                 تويوندا سوزوم لاي لاي 􀂙

گوزومه آي باتينجا

سايارام اولدوزلاري (سانارام)                                                             تاري تاري حق تاري

سن حاصيلا چاتينجا                                                                         گل باجادان باخ باري

لاي لاي بالام ياتيبدير                                                                      كيم بالامي سوومه سه 􀂙

گول ياسديقا باتيبدير                                                                          اونون ائوين ييخ باري

آللاه اونو ساخلاسين

بير قيز بيزه وئريبدير                                                                       داغلارين لاي لايسنا

لاي لاي چالام هميشه                                                                       گوزلرين قاراسينا 􀂙

كروان كئچر ائنيشه                                                                          آنالار قوربان اولسون

ياسديقيندا گول بيتسين                                                                        اوز كورپه بالاسينا

دوشگينده بنوشه

لاي لاي دئديم آدينا                                                                        لاي لاي منيم ديلگيم 􀂙

حق يئتيشسين دادينا                                                                        ايكي گوزده ببه گيم

هر يئرده لاي لاي ائشيدسم                                                                يئدي باجي قارداشي

بالام دوشسون ياديما                                                                       گل اول منيم كومگيم

داغلارا سيرين دوشر 􀂙

كولگسي سرين دوشر                                                                    لاي لاي دئديم آغلاما

هاردا لاي لاي ائشيدسم                                                                 اوره گيمي داغلاما

ياديما پريم دوشر                                                                         بويو بوي آت كيشي اول

قيزيل گولوم باتام لاي لاي                                                                منه اوميد باغلاما 􀂙

عطرينه باتام لاي لاي

بالام عرصيه گلسين جانيم                                                        گول برگيم لاي لاي

تويون اوتوم لاي لاي                                                            باغريم اوره گيم لاي لاي

لاي لاي قوزوم آغلاما                                                           گوزلريمين ايشيقي 􀂙

اورگيمي داغلاما                                                                    ياغلي چورگيم لاي لاي

يات يوخون شيرين اولسون

يوخوما داش باغلاما                                                                بير گول اكديم بويونجا

لاي لاي ؛آ گلين بالا                                                           عطير آلماديمم دويونجا 􀂙

يوخوسو درين بالا                                                         عومروم – گونوم اوزانسين

تانريله عهديم بودور                                                                بو بالامين تويونجا

تويونو گوروم بالا

لاي لاي دئديم ،يات دئديم                                                     سنه نولوبدور بالام 􀂙

ياسديقا باش آت دئديم                                                            رنگين سولوبدور بالام

بالا چكيم نازيوي                                                              اويان شيرين يوخودان

بويا باشا چات دئديم                                                          ممه ن دولوب دور بالام

آران دولي ميلچك اولي 􀂙

داغلار دولي چيچك اولي                                                 لاي لاسي بير دن - بيردن

ياتيب دورار گويچك اولي                                                   بئشيگي ايني دوردن

لاي لاي بالام آ لاي لاي                                                   لاي لاي دئ بالام ياتسين

آي بئله تك – تك دوغار                                                   يوخوسو قيزيل گولدن 􀂙

گون بئله تك- تك دوغار

سنين كيمي اوغلاني                                                          لاي لاي دئديم بويونجا

آنالار تك - تك دوغار                                                         باش ياسديقا قويونجا

يوخويا گئت يورولدوم                                                      سن يات گول ياسديقيندا 􀂙

بئشيگيمين سلطاني                                                           منده باخيم دويونجا

خيرداجاسان ،مزه سن

لاي لاي بالام جان بالام                                                   لاي لاي دئديم بيله سن 􀂙

من سنه قوربان بالام                                                       دوشمه يه سن ديله سن

آغلاييان كونلومو                                                            بويا- بوخونا چاتيب

گل ائيلمه قان بالام                                                           اويناياسان گوله سن

بالام عومرون چوخ اولسون 􀂙

كونلون –گوزون توخ اولسون                                             بالام اوينور ياتمايين

سنه لاي لاي چاغيرام                                                      سوزونه سوز قاتمايين

دوشمانلارين يوخ اولسون                                                   لاي لاي دئيين بالاما

                                                                                  ياتارسا اوياتمايين

ائوينده ائشيگينده 􀂙

يات قوزوم بئشيگينده داغلاردا لالام سنسن

بير من بير دان اولدوزو آلينماز قالام سنسن

دورموشوق كشيگينده كيميم يوخ كيمسم يوخ

بير شيرين بالام سنسن

بيسـتيلي

 

بيري وار ايدي بيري يوخ ايدي . تانريدان سونرا ، هئچ كس يوخ ايدي . درين بــير مئشه ده ، بير اودون سينديران قوجا وار ايدي . اونون بير ده قارىســي وار ايدي . آنـجاق بو قاري – قوجانين اوشاقلاري يوخ ايدي . اودونچو، هر گون سحر تئزدن آيــاغا قالـخيب ، بالتاسيني گــؤتوروب ، مئشه يه گئديردي . گـون اورتايا چاتاندا ، قارىسـي اونون ناهار يئمه يينى بير بوقچايا باغـلاييب ، مئشه يه آپاريردي . آخشام چـاغي اودونچو، ائوينه گليب ، بير تيكه چؤره ك يئييب ياتيردي . ايـللر وار ايدي بو قاري – قوجا بو ساياق ياشاييرديلار .
گونلرده بير گون قاري ننه ائولرينين قــاباغيندا ايله شيب و نــوخودلاري آريديردي . بـــير ده يادينا دوشدو كي ائولادي يوخدور . اوره كدن بيــــر آه چكدي . آه ، نوخودلارين بيرينه توققوشدو . نــوخود يئريندن اوينادي . بــير آن قاري گؤردو نوخــود قول – قيش – باش چيخارتدي و بير بالاجا اوغــلان اوشاغي كيــمي قاري ننه نين برابرينده داياندي . و دئدي : آي ننه نــه يه آه چكيرسن ؟ قاري اينانيب – اينانماز دئــدي : آي نوخود ! منيم ائـولاديم يوخدور ! نوخود گولوب و دئدي : آي ننه مــــنيم آديم نوخود دئييل ! منــــيم آديم بيستيلىدير ! قالدي كي من بو گوندن سنه ائـولاد اولارام ! تــكجه سن آه چكمه !

قاري سئوينيب و تئزجه بيستيلىيه پالتار تيكيب و بير ده بير گــيرده كان قابيغيني بوشالـديب و بيستيلىيه ياتاق يــئري تـيكدي . آمما بيستيلي ياتـماق ايسته ميردي . تئز – تئز آناسيندان ســـؤزلر سوروشوردو .
قاري اودونچونون ناهار يئمه يينى بوقچايا باغلاييب ، بيستيلىني اووجــونا آليب مئشه يــه گئتمك ايســته دي . بيستيلي سوردو : نه ريه گئديريك آي ننه ؟ قاري دئــدي : سنين قاغانا ( آتا) يئمك آپاريريق . بيستيلي دئدي : ائيله سه وئر من آپاريم ! قاري گولوب دئـدي : آي اوغول بوقچايا گوجـون چاتارمـي ؟ بيستيلي ىنين اووجوندان يـئره آتيليب و درحال بوقـچاني باشينا آليب يولا دوشدو ! قـاري هويوخ – هويوخ اونا باخيردي !

اودونچو بالتاسيني يئره قويوب قارىنين گلمه يينى گودوردو . بــيردن گؤردو يئمك بوقچاسـي اؤز اؤزونه آيــاق توتوب گليري . بير آز ديققـتله باخدي بـــير كس گؤرمه دي . آنجاق بوقـچا گليب اونا چاتدي . و بـير آندا اونون آلتيندان بير نوخود قده ري اوشاق چيخدي! ( سلام قاغا ! يورولما! ) دئدي !!

و سونرا حال قضييه ني اودونـچويا دئيب و : قاغاجان ! بوندان بئله من سيزين اوغلونوزام ، داها سن و ننه م چاليشماياجاقسيز ! مــن سيزين تامام ايشلريزي گؤره جه يم .

اودونچو دوغروسو اينانمادي . آمـما بيستيلي بالتاني گؤتوروب بئش – اون آغاج قيراندان سونرا ، قوجا ايناندي كي بيستيلي دوغرو دئييبدير. آمما دئدي : آي اوغــــول مــن بو گونه دك اودون سينديرماقلا گئچينميشه م٬ سن گئت بــير صنعت اؤيره ن و بير ياخشــي صنعتكار اول ! آ نجاق تكجه آشاغي باشدا اولان شهره گئتمه !

بيستيلي سوروشدو : آي قاغا ندن آشاغــــي باشدا اولان شهره گئتمه ييم ؟ آتا ( او شهرين بير ظالــيم حاكيمي واردير . او ، سنه لر بوندان اؤنجه منـيم اون پانابات پولومـــــو آليب و قايتارماييبديــر ، او اوزدن من بئله يوخسول قالميشام . سن ده باشــــــقا شــهره گئت و صنعت اؤيره ن ) دئدي . بيستيلي آزجا فيكيرله شدي و دئدي : ايندي آخشام اولدو ، ائــــوه گئده ك ! ننه بــيزلري گؤزلـه يير ! صاباح اولسون بو بــاره ده دانيشاريــق . آنجاق آتا – بالا ائوه گليب او گئجه چــوخلو دئييب – دانيشيب و گــولدولر و نهايت ياتديلار .

سحر ايسه قاري سئوينجك آياغا قـالخيب گيرده كان قابيغينا ســاري گئتدي تــا بيستيلىني اوياتسين . آمما نـه گؤرسه ياخشىدير ؟ بـعلي ... بيستيلي يـــوخ ايدي . او گئتميــشدي . قاري آغلاماغا باشلادي . اونون سسينه قوجـا يوخودان آييلدي . حقيقت ماجرانـي بولدو . و سونرا قاريا دئدي : من بيله لي بيستيلي آشاغي شهره گئديبدير . او ، ظاليم حاكيــمه راست گلسه بير ده ائوه قاييتماغي مومـكون دئييل ! يقين حاكيم اونو اؤلدوره جـــكدير . او داها قايتماياجــاقدير .

قاري بو سؤزلري ائشيدنده داهـا اوجادان آغلاييردي . آمــما نه فايدا داها بيستيلي گئتميشدي !
ديگر طرفدن بيستيلي بير بوخچا اؤزونه يئمك گؤتوروب مئــشه دن آشاغىيا گئتدي .. گئتدي ... گئتدي و نهايت آشــــاغي شهره يئتدي . كوچــه لري بير به بير ســوووب حاكيمين سارايينا يــــاخينلاشدي . بــالاجا اولدوغونا گــؤره حاكيمين گودوكچولري اونــــــــــو گؤرمه ديلر . بيستيلي بير – ايكي – اوچ د ئييــــــب سارايين ان اوجا ديوارينا آتيلدي ! بير نـفس آ ليب و اوجــادان باغيرماغا باشــلادي :
دده م دئدي بيستيني وئرسـبن !

آلتيني يئييب اوستونو وئرســيـن ! ...

دده م دئــدي بيستيني وئرسين !

آلتـــــيني يئييب اوستونو وئرسين ! .
حاكيم اوتاغيندا ايله شيب و چوخلو يئمكلر دؤوره سينه ييغيب ، يـــئمه يه مشغول ايدي . بيردن بيره بــــــــو سسي ائشيد يب ، آجيقلانيب و آياغا قالخدي . گودوكچـــولرينه دئدي : تئز گئدين و بــــو دلي – ديوانه ني توتون و بورايـا گتيرين ! گـودوكچولر قاچيب ، بير نرديــــــــوان گتيريب ، ديوارا چيـخيب و بيستيلىنـي توتوب حاكيمه ساري گتيرديلر . حاكيم باخــــدي بير بالاجا نوخود بويوجا اوشاقدير گولدو ! چوخلو گولدو ! سونرا دئــدي : بونو سارايين حيه طينده اولان بؤيوك سو گؤلونه آتين تا بوغولسون و بيز ده اونون بوغولماغينا گـــوله ك !!

گودوكچولر بيستيلىني سويا آتديلار . بيستيلي بير – ايكي – اوچ دئــــــدي ، آغزيني آچدي و گــــولون تامام سويون هوپوردوب ، قارنينا آلدي . يئنه آتيليب ديوار باشينا چــــــيخيب و باغــــــيردي :

دده م دئدي بيستيني وئرسين !

آلتيني ييئييب اوستونو وئرسين !
حاكيم غضبله نيب گودوكچــولره يئنه دئدي : اونو توتون ! چــــــوخلو اودون ييغين ! يانديرين و اونــو اودون ايچينه سالين تا يانـــــــسين و بيز اونون يانماغينا گوله ك !!
گودوكچولر تئزجه اودون ييــغيب ، اود يانديريب و بيستيــــلىنين ال – آياغينى باغلايــــيب ، اوزاقدان اودون ايچـينه آتديلار . آمما اوشاقلار ! بيستيلىنين قــارني سويلا دولموشدو . اونا گؤره ده بير – ايكي – اوچ د ئييب ، قارنيندا اولان ســـــــويو اودون ايچينه پـوفله ييب و اود تامام ســوندو ! يئنه ديوار باشــينا آتيليب و دئــــدي :
دده م دئدي بيستيني وئرسين !

آلتيني يئييب اوستونو وئرسين !
حاكيم داها غئيظدن هلاك اولوردو . يئنه بــــويوردو بيستيلىنــي توتوب يانينا گتيرســينلر . بير آز فيكيرله شيب و دئـــــدي : آشپز باشىيا دئيين بير يئكه قازان آش پيشيرسين و بو نوخـودو سالسين او قازاندا پيــشسين و سونرا گتيرين من اونو يئييم !
آشپزباشي بير يئكه قازان آش قويدو و بيستـــيلىنين ال – آياغينى باغـــلاييب و قازانا سالدي . بير ساعات قايناياندان سونرا آشي بيـر كاسايا چكيب و حاكيـمه گتيردي . حاكــيمسه سئوينجك آشي ايچــيب و بير راحات نفس آلار ! آمما اوشاقــلار بيستيلي يامان بــــير اوشاق ايدي . بير – ايكي – اوچ د ئييب حاكيمين قارنيندان بــير تپيك ووروب و اونون قارنينى يــيرتيب و ديشارىيا چيـــخار !! يئنه ديوار باشينا آتيلـيب و دئيه ر :
حاكيمين قــــارني ييرتيلدي ،

منـــيم ياخام قورتولدو ! ...
حاكيم داها آز قالسين آغلاييردي . يئنه گودوكچولـره دئيه ر اونو توتوب و يانينا گتيرسينلر . بــو دؤنه حاكيم دئيه ر : آي بـاش بلاسي ! منـدن نه ايستيرسن ؟ بيـستيلي دئيه ر : سن منــيم آتامدان اون پانابات پول آليـــبسان٬ وئر گئديم . حاكيم فيكيرله شر و اؤز اؤزونه دئيه ر : بو نوخود بويوجا اوشاق نه قده ر پول و جــواهير گؤتوره بيلر ؟ ياخشىسي بودور دئييم اونو آپــاريب منيم خزينه مه سالسينلار٬ سونرا حـاكيم گودوكچـولره دئيه ر : بو بيستيلىني آپارين و منيم خزينه مــه سالين ، هر نه قده ر پـــول گؤتوره بيلسه گؤتورسون و ســونرا ساراىدان ديـــشارىيا بوراخين !
گودوكچولر بيستيلىني گتيريب خــــزينه يه سالارلار . آمما ... بيستيلي بيـــــر – ايكي – اوچ دئييب هر نه قيزيل – جـواهير – ميرواري ... وار ايدي قارنينا آلار ! حاكيم بو ايشه مات قالار! آمما داها چاره سي يوخ ايدي . بيستيلىنـي بوراخار و بيـستيلي سئوينجك مئشه يه قاييدار
قاري و قوجا اونو گؤرمكدن چــوخ خوش اولارلار . بيـسـتيلي سه اوددوغو خزينه ني اودونچونون ائوينه تـــؤكر و ايللرجه شاد ياشايارلار ! –سيزده خوش ياشايين عزيز اوشاقلار!

زهره وفايي

 

شاه ، وزير، قوجا کيشي

 

بير گون واريدي بير گون يوخ.سيز تانماييب من گورمين اولکلرين بيريسينده بير عاغيلي شاه وارميش.گونلرين بير گوني شاه وزيرو سراي آداملاريله  بيرليکده دولان گرديشه چخيب يولاري اوستونده بير قاري قوجاکيشيه راست گليرلر.

شاه يانينداکيلارين ان عاغيلي اولانيني تانيماق اوچون بير آز فيکيرلشيب سونرا قوجانين يانينا گئدير ودئير کي :آي دونيا گورموش کيشي سندن اوچ سواليم وار سوروشسام جواب وئرسن؟

قوجا دئير :بيلسم جوابيني وئرم بيلمسم اوگشرم.

شاه دئير :آ قوجا دئ گوروم ايکيني اوچ ائلميسن؟

قوجا دئيير:بلي ،قوربان!

شاه دئيير:اوزاقي ياخين ائلميسن؟

قوجا دئيير:البت کي!

شاه دئيير:نئجه يول تالان اولوبسان ؟نئجه يول تالان ائله ميسن؟

قوجا دئيير:اوچ يول تالان اولموشام ايکي يول تالان ائيلميشم!

شاه قوجايا احسنت دئييب،بولي خلعت وئريب يولارينا دوام ائديلر.اوتراق ائلين يئرده شاه آداملارين بير آرايا يغييب دئيير کي:کيم دئيه بيلر کي من قوجادان نه سوروشدوم ؛اودا منه نه جواب وئردي؟

هيچ کيم جواب تاپمادي ،هامي هويوخوب قالديلار کي نه دئسينلر.شاهين وزيري اردان چخيب تئز قوجانين يانينا گئديب دئيير کي:آ قوجا آتا شاه وئرن خلعتلرين تاين سنه وئرم دئ گوروم شاه نه سوروشدي ؟سنده نه جواب وئردين؟

قوجا بير آز گولوب دئدي:من خلعت ايستميرم.ياخشي قولاق آس...اوندا کي شاه مندن سوروشدي ايکيني اوچ ايليبسن منده دئيدم هه !شاهين منظوري بوييدي کي ايکي اياقين اوچ اولوب !منده دئديم ايکي اياقيما بيرده چليک آرتيب(عصا)اوندا کي شاه دئدي اوزاقي ياخين ائديبسن منده دئديم البت !شاهين منظوري بوييدي کي اوزاقي داها گورنميسن چون قوجالميسان.اوچونجي سوالين جوابيدا بو جوردي کي شاه دئدي نچه تالان اولوبسان ؟نئچه تالان ائليبسن منظوري اوييدي کي نئچه دفعه قيز اوغلان ائولنديرميسن ؟منده دئديم اوچ قيز اره وئريب اوچ يول تالان اولموشان ايکي اوغلاندا ائولنديريب ايکي دفعه ده تالان ائلميشم.

وزير درحال شاهين يانينا دونوب جوابلاري شاها دئيير.

 

راوي:آقاي بهروزاصولي زنوز

يازان:علي.برازنده(تورک)

"یئنه گلیر نازلی باهار ، نازلی یاز

هامینین یازیسین بو ایل یاغلی یاز

جان ساغلیغی ، جیب وارلیغی ، اولوم آز

مهریبان آللاهیم ، بئله یازی یاز."

"تازا ایلینیز موبارک اولسون."

«قافلان (پلنگ) چوخ مغرور بیر حیواندیر. کیمسه‌نین اونون اوست طرفیندن کئچمه‌یه حاققی یوخدور. هر زامان قافلانی گؤردونوز اونون آلت طرفیندن کئچین یوخسا سیزی بودایار.
قافلان بو نده‌نه گؤره گئجه‌لر آیا باخیب، آیین اوندان اوجادا اولدوغونو سییندیره بیلمز.
قدیم زامانلار بیر قافلان آیا باخیب اونون اؤزوندن اوجا اولدوغونو گؤروب دایانا بیلمه‌دی، گزیب بیر اوجا داغ تاپیب، داغین باشینا گئتدی. او بو آیی گؤیدن سالاجایام دئیه گؤیه آتیلدی. طبیعی کی آیا الی چاتمادی و دوز داغین باشیندان دوشوب دره‌ده سوموکلرینین سینماق سسی‌نی ائشیتدی. قافلان داها آیاغا دورا بیلمه‌دی و ائله اورادا آیا باخاراق دره‌نین دیبینده جان وئردی. گونلر کئچدی و قافلانین جمده‌یی قوخماغا و قوردلانماغا باشلاندی. اونون جمده‌یینده اولان قورداقلار سونرالار بؤیویوب اژدها اولدولار، و اژدها اورادان وجوده گلدی.
***
۱. یازدیغیم بو ناغیلی اوشاق ایکن اون اون ایکی یاشیمدا رحمتلی آتامدان ائشیتمیشم.

۲. قافلانین مغرور اولماسینی چوخلاریندان ائشیتمیشم، زنگانین تاریم ماحالیندا ایندی‌ ده قافلان تاپیلار، و او زامانلار اورایا مذهبی تبلیغه گئدنده اونلاردان دا «قافلانین اوست طرفیندن کئچسن حمله ائدر آمما آلت طرفیندن کئچسن ایشی اولماز» ائشیتمیشدیم.

۳. قافلانین آدی آذربایجان ادبیاتیندا قافلانتی داغی و میر جعفر پیشه‌وری‌نین میللی حکومتی ایله ایلگیلی‌دیر، بلکه ده قافلانتی دا بیر نؤع آرازدیر. یانی شوونیزم بونو ایسته‌ییر، اورتا مکتبین تاریخ کیتابلاری‌نین بیریسینده آذربایجانی اوچ اوستاندان عبارت بیلیب و قافلانتی‌دان بویانانین آذربایجان اولدوغونو سانسور ائدیبلر.
۴. قافلانین آی ایله ساواش افسانه‌سی‌نی فارس و عرب ادبیاتیندا گؤرمه‌میشم و ائله بیل تورکلره عایید‌دیر. بو تورک فولکلورونو زنگانلی بؤیوک غزلچی و بیر روایته فارسجا یئنی غزلین آتاسی رحمتلی حسین منزوی فارس ادبیاتینا آپاریب و فارس دیلینده شاه اثر ساییلان بیر غزلینده بونو عکس ائدیبدیر:
خیال خام پلنگ من به سوی ماه جهیدن بود
و ماه را زبلندایش به روی خاک کشیدن بود
پلنگ من دل مغرورم پرید و پنجه به خالی زد
که عشق ماه بلند من ورای دست رسیدن بود
*
من و تو آن دو خطیم آری موازیان به ناچاری
که هردو باورمان زاول به یکدگر نرسیدن بود
اگر چه هیچ گل پژمرده دوباره زنده نشد اما
بهار در گل شیپوری مدام گرم دمیدن بود
چه سرنوشت غم انگیزی که کرم کوچک ابریشم
تمام عمر قفس می‌بافت ولی به فکر پریدن بود
گؤروندویو کیمی منزوی بو افسانه‌نی گؤزل شکیلده اؤز شعرینده عکس ائدیب‌دیر. بو غزلی کوروش یغمایی بسته‌له‌ییب اوخویاراق، کاسئتینی ماه و پلنگ آدی ایله یاییملاییب‌دیر. او گون فارس شعریندن سؤز گئدنده سایین شاعیر ساحیل آذر بیر ایلگینج نکته دئدی: فارس شعری هله داوام ائده‌جک چون ایرانین موختلیف یئرلریندن گلن باشقا دیل‌لی و باشقا فرهنگ‌لی انسانلار بو دیله اؤز فولکلور و کولتورلرینی تزریق ائدرک جان باغیشلاییرلار. همین سؤزو باشقا تعبیر ایله زنگانلی چاغداش شاعیر سایین علی کریمی حسین منزوی‌نین اؤزونه دئمیشدی. کریمی دئییر: خیال خام پلنگ من …شعری‌نین نئچه بیتینی اوخویوب سونرا منزوی‌یه دئدیم هانسی فارس دا بئله حماسی روح تاپیلار بو شعری دئیه بیلسین، نییه اؤز حماسی روحونو اؤزگه کولتورونا پای وئریرسن؟

۵. بیزیم کندیمیزده پلنگی آدلی بیر داغ وارایدی. صبح چاغی قاپی‌یا چیخان‌دا قاپی‌میزین اؤنوندن بو داغی گؤره بیلردیم. سونرالار من بو مسئله‌یه چوخ چوخ فیکیرلشدیم کی بو داغین آدی نییه قافلانتی یوخ، پلنگی‌دیر. بیر جالب سونوجا واردیم. پلنگ قافلانین بیر واریانتی‌دیر. تورک دیلینده قافلان و آسلان بیر اؤلچوده و بیر آهنگده اولاراق ایکی بیر بیرینه اوخشار حیوانلارین آدی‌دیر. محض بو دا بو آدین تورک اولدوغونو اثبات ائدیر. من ایله سن، بیز ایله سیز، بونلار ایله اونلار کیمی.
اما قافلان نئجه پلنگه چئوریلیبدیر؟
تورک دیلی‌نین حرف دئییشیمینده ق، ک، خ، ح، الف حرفلری بیربیرینه دئییشه بیلر. مثلن عراق تورکلرینده اولان ق لر بیزده خ ، بیزده اولان خ لر ایسه تورکیه تورکجه‌سینده ح کیمی دئییلیر، ها بئله ح یا ه ایله آ و ی حرفلری‌نین بیر بیرینه دئییشیلمه‌سی چوخ راحات‌دیر. مثلن زنگان تورکجه‌سینده اولان هه‌لو سؤزجویو ادبی دیلیمیزده آلاو کیمی قید اولونور.
قافلان کلمه‌سی‌نین اسکی روایتی قافلانگ دیر.
دئدی‌ییمیز فرمول اساسیندا ق حرفی الفه یا یئیه دئییشیلدیکده بو کلمه آفلانگ کیمی تلفظ اولونور. سونرا اختصار قانونی ایله آفلانگ فلنگ و پلنگ کیمی تلفظ اولونار. مثلن استرون: سترون فارسجادا و اَخیَر: خئیر عربجه‌ده.

توركون‌ مثلي‌، فولكلورو دونيادا تك‌دير
خان‌ يورقاني‌، كند ايچره‌ مثل‌دير ميتيل‌ اولماز

اوستاد شهريار

توركون‌ مثلي‌
فارسين‌ غزلي‌

بير آتا سوزو

باش‌ اوجا خالقيميزين‌ شيفاهي‌ ادبياتي‌نين‌ بول‌، بول‌ ژانرلري‌ و نوع‌لاري‌ واردير. باياتيلار، تاپماجالار، اوخشامالار، نازلامالار،اويونلار، لايلالار و عنعنه‌لر اونلارين‌ كيچيك‌ مقياسدا اولان‌ بير حيصه‌لري‌دير. بونلاردان‌ علاوه‌ «آتالار سوزو» شيفاهي‌ ادبياتيميزدااوزونه‌ اوزل‌ بير يئر آچميش‌دير. خلقيميز بونلاري‌ سئوه‌-سئوه‌ اوخويوب‌، سينه‌دن‌ سينه‌يه‌ ان‌ اسكي‌ چاغلاردان‌ بوگونه‌ كيمي‌قورويوب‌ بير ده‌يرلي‌ امانت‌ كيمي‌ بو گونكو و صاباحكي‌ نسيل‌لره‌ چاتديرميشلار. بونلار ائله‌ سئويلميش‌ و منيمسه‌نيلميشلركي‌،شهرلردن‌ و كتدلردن‌ علاوه‌ محله‌لرده‌ده‌ بعضي‌ واريانت‌لاري‌ آزاليب‌، چوخالميشدير. اورنگ‌ اولاراق‌ بير سيرا يئرلرده‌ دئييرلر: «آشين‌سويوخلوغو ده‌نين‌ يوخسوللوغوندان‌ دير» حالبوكي‌، بيز تبريزلي‌لر دئيه‌ريك‌، آشين‌ دورولوغو ده‌نين‌ اولماماسيندان‌ يا(يوخلوغوندان‌) دير. بورادا قصديم‌ يوخدوركي‌ بيز دوز دئييريك‌ يا باشقالاري‌، آمما دئمك‌ ايسته‌ييره‌م‌ كي‌، آتالار سوزو خالق‌طرفينده‌ن‌ چوخ‌ چوخ‌ سئويليب‌ ايشله‌ ديلمه‌سينه‌ اساس‌، نئچه‌ دون‌دا ده‌ييشميشديلر. بورادا بير آنلام‌دا بلله‌نير. اودا بو كي‌، بونلارين‌ايفالاري‌ چوخ‌دور و خالق‌ بونلاري‌ چوخ‌ سئويب‌ و اونا گوره‌ هم‌ توي‌لاريندا ايشله‌دييرلر، هم‌ ياسلاريندا، همده‌ دانيشيقلاريندا. بيزيم‌«آتالار سوزو» چوخ‌ گمان‌ كي‌ باشقا خلق‌لرين‌ آتالار سوزوندن‌ درين‌دير. اورنگ‌ اوچون‌ فارسجا چوخ‌ ايشله‌نن‌ «مرغ‌ همسايه‌ غازه‌»سوزونه‌ باخاندا گوروروك‌، هئچ‌ واخت‌ قونشونون‌ تويوغو غاز اولا بيلمز. آما بيزده‌ بول‌-بول‌ ايشله‌نن‌ «قونشو آشي‌ ايچمه‌لي‌ اولار»سوزو واقعيت‌ده‌ن‌ قيراقدا اولا بيلمز. بو مثال‌دان‌ آيدين‌ لاشيركي‌، بيزيم‌ آتالار همه‌شه‌ سوزلرين‌ حساب‌-كيتاب‌ ايله‌ دئييب‌ و بيچيم‌سيز سوز ايشله‌تمه‌ميشلر.

آتالار سوزلرينده‌ن‌ زامانين‌ گئديشاتي‌دا تاثيرلي‌ اولموشدور. بو ظاهيرده‌ كيچيك‌ معنادا بويوك‌ سوزلر گاهدان‌ اسكيليب‌، گاهدان‌ ايسه‌آرتيريلميشلار. حتي‌ بير سيرا شاعيرلرين‌ بير بيتي‌ يا مصرعي‌ اصلا ضرب‌المثل‌ كيمي‌ده‌ اولموشدور. البته‌ بونون‌ ترسه‌سي‌ده‌ اولابيلميشدير. بير جمله‌نين‌ كي‌ معنا و آنلامي‌ چتين‌ نظره‌ گلير آز دئييليب‌ و ياواش‌-ياواش‌ اورتادان‌ قيراغا چيخميشدير. بونون‌ عينين‌بوگون‌ الده‌ اولان‌ «آتالار سوزو» كيتابلاريندا آيدين‌ جا گورمك‌ اولار. آتالار سوزلرينده‌ دونيالارجا سوز-صحبت‌وار. بو ظاهيرده‌كيچيك‌ آنلام‌دا بويوك‌ سوزلرده‌ بديعي‌ و يئني‌ فيكير و دوشونجه‌لر، ديني‌ و اخلاقي‌ آنلاملار، ديري‌ليك‌ طرزي‌، ديل‌چيليك‌، تاريخ‌و... دولودور. بو سوزلرين‌ ايزلرين‌ و آياق‌ يئرلرين‌ تاريخده‌ گورمك‌ مومكون‌ دور. آتالارسوزو هر ملتين‌ روحيه‌سي‌، فرهنگي‌، كيم‌لييي‌،تاريخي‌ و سايره‌سينين‌ آيناسي‌دير. بونلاري‌ يارادانلارين‌ بو گونه‌قدر 99 فايزي‌ حله‌ليك‌ تانينماميش‌دير. بلكه‌ده‌ بونلارين‌ياراديجيلاري‌ ائله‌ بو مسئله‌يه‌ يانيشديقدا دئيب‌لر كي‌، سوز صاحيبي‌ اولسه‌ده‌، سوز قالار.

بو كيچيك‌، گوزل‌ و قيسا سوزلرين‌ گوزل‌ليك‌لرينده‌ن‌ بيري‌ده‌ باشقا ديل‌لرده‌ن‌ تاثير له‌نيب‌ بير آيري‌ ديله‌ تاثير قويمالاري‌دير. بونلاري‌بير آز فرقلي‌ باشقا ديل‌لرده‌ گورمك‌ مومكون‌ اولور. اورنگ‌ اوچون‌ «بير گول‌ ايله‌ باهار اولماز» مثلي‌نين‌ منشائي‌ و كوكو بللي‌ دئييل‌ واوست‌ اوسته‌ بير چوخ‌ ديل‌لرده‌ و فرهنگ‌لرده‌ دئيلير. عالم‌لريميزين‌ يازديقلارينا گوره‌ آتالار سوزو «حياتين‌ مختلف‌ مسئله‌لرينه‌ عايدعبرت‌آميز مضمونلو قيسا كلام‌، حئكمتلي‌ سوزلر، خالق‌ مودريك‌ ليگي‌نين‌ بديعي‌ ايفاده‌سي‌، خالقين‌ دوهاسيني‌، يا خود خالق‌مودريك‌ليگي‌نين‌، خالق‌ ذكاء و دوشونجه‌سيني‌، خالقين‌ حياتي‌ تجروبه‌لرينين‌ نتيجه‌لريني‌ باشقا سوزله‌ خالقين‌ عمومي‌لشديريلميش‌تجروبه‌سيني‌ عكس‌ ائتديرن‌، خالق‌ دونيا گوروشونون‌، اونون‌ عملي‌ حيات‌ فلسفه‌سينين‌ خلاصه‌سي‌، قيسا و دولغون‌، ييغجام‌ و معنالي‌بير شكليلده‌ آفوريزملر حاليندا ايفاده‌سي‌، اجتماعي‌ تاريخي‌ حقيقت‌لرين‌ بديعي‌ ايفاده‌سيندن‌ عيبارت‌ اولان‌، سون‌ درجه‌ ييغجام‌،كونكرئت‌ حكيمانه‌ آفوريستيك‌ ايفاده‌لردير.»

بيلدييميزه‌ گوره‌ آتالار سوزونون‌ يازي‌ يا آلينما تاريخي‌، اسكي‌ بير تاريخه‌ قايدير. اورخون‌ يئني‌ سئي‌ آبيده‌لرينده‌ بو حئكمتلي‌سوزلرده‌ن‌ ايزلروار. داها سونرالار تورك‌ دونيا سينين‌ اويوندويو كاشغرلي‌ محمود، ده‌يرلي‌ كيتابي‌ سايلان‌ «ديوان‌ لغات‌ الترك‌» اثرينده‌بونلارين‌ 300 ده‌ن‌ چوخونا يئر آچميشدير. هابئله‌، عتبه‌الحقايق‌، قوتادغوبليك‌، دده‌قورقود، كوراوغلو و خالق‌ داستانلاريندادا آتالارسوزونه‌ بول‌-بول‌ راستلاشماق‌ اولور. بونلاردان‌ علاوه‌ شاعيرلريميزين‌ شعرلرينده‌ده‌ گئنيش‌ بير يئر آچيلميش‌ دير. شاعير علي‌ توده‌آتالار سوزونه‌ يئتيشركن‌ بئله‌ قلم‌ اله‌ آلير:

هره‌ بير يول‌ سئچدي‌ ساربانلار كيمي‌
آتالار سوزونه‌ وورولدون‌ سن‌ ده‌
سينه‌ سي‌ دالغالي‌ عمان‌ لار كيمي‌
گاه‌ جوشدون‌ گاه‌ داكي‌، دورولدون‌ سن‌ ده‌

* * *

گزدين‌ هر داغيندا هر دوزونده‌ سن‌
دوغما دياريندا دفينه‌ تاپدين‌
صراف‌ آتالارين‌ بير سوزونده‌ سن‌
اينجي‌ لرله‌ دولو، خزينه‌ تاپدين‌

* * *

دي‌ شكردن‌ شيرين‌ آتالار سوزو
هانسي‌ ايشيميزه‌ الفت‌ اولمايب‌
سويله‌، گويده‌ن‌ درين‌ آتالار سوزو
كيمه‌ درس‌ وئرمه‌ييب‌ عبرت‌ اولمايب‌؟

* * *

عومرون‌ فصيل‌-فصيل‌ باشا دولدوقجا
حكمت‌ سوراغيندا چئويك‌له‌ شيب‌ سن‌
مودريك‌ آتالارا بلد اولدوقجا
اوزون‌ ده‌ حياتدا مودريك‌له‌ شيب‌ سن‌

* * *

آتالار سوزونده‌ نغمه‌لر تكي‌
وطن‌ علوي‌ له‌شير، ملت‌ دانيشير
آتالار سوزونده‌ چشمه‌لر تكي‌
محبت‌ چاغلايير، غيرت‌ دانيشير

* * *

هر، قيز نشانيميز، اوغول‌ تويوموز
آتالار سوزو ايله‌ زينت‌له‌ نيب‌دير
ايستي‌ چوره‌ييميز، سرين‌ سويوموز
آتالار سوز و ايله‌ قيمت‌ له‌نيب‌دير

* * *

حلال‌دور امه‌يين‌، كشفين‌ عذابين‌
كووره‌ك‌ آتالارا، سرت‌ آتالارا
آتالار سوزو ايله‌ دولو كيتابين‌
عزيز خاطره‌دير مرد آتالار

آتالار سوزونون‌ توپلانما تاريخي‌ و مدّون‌ اولماسي‌ صفوي‌ دوورونه‌ قاييدير. محمد جبله‌رودي‌ كي‌ هيندوستاندا سلطان‌ عبداله‌ قطب‌شاه‌ ساراييندا ياشاييردي‌ آتالار سوزونون‌ توپلانماسينا داير يازير: «بير گون‌ بير مجلس‌ده‌ ضرب‌ المثل‌دن‌ سوز گئتدي‌. دانيشيق‌توركجه‌ و عربجه‌ده‌ اولدو. بير نفر فاضيل‌لردن‌ كي‌ او مجلس‌ده‌ وارايدي‌ دئدي‌، شاه‌ عباسين‌ امرينه‌ گوره‌ توركجه‌ آتالار سوزون‌ بيريئره‌ توپلاميشديلار. حالبوكي‌ بير كيمسه‌ فارسجا آتالار سوزونون‌ توپلاماسينا قول‌ قويماميشدير»

آتالار سوزو- توپلولاري‌نين‌ هاميسي‌، دئييم‌لر، دويوملار، مثل‌لر، اصطلاحلار و... ايله‌ دولودور. «آتالارسوزو» قيسا بير جمله‌لردن‌عيبارت‌ ديرلر كي‌، اجتماعي‌ بير ايش‌لري‌ آنلادارلار. اورنگ‌ اولسون‌ دئيه‌ «كور كورا نئجه‌ باخار، ا... اونلارا اوجور باخار»- ي‌گوسترمك‌ اولار. بونلارين‌ اوزون‌ قيسالاري‌دا اولار.

آناسينا باخ‌ قيزين‌ آل‌
قيراغينا باخ‌ بئزين‌ آل‌

آتالار سوزلرين‌ توپلايانلار تاسف‌له‌ هامي‌لاري‌، آتالار سوزلري‌ ايله‌ دئدييميز كيمي‌ مثل‌لري‌، دئييم‌لري‌، دويوملاري‌، اصطلاحلاري‌و... قاتيشديرميشلار. بير حالدا كي‌، بونلارين‌ هره‌سي‌نين‌ اوزونون‌ يئري‌ اولموشدور. دئدييميزكيمي‌ بونلار حكمتلي‌ سوزلردن‌ عيبارت‌ديرلركي‌، نسيل‌لر بويو، تجروبه‌لر اساسيندا مئيدانا گلميشلر. بايرام‌ طاهير بي‌اووا، ابوالقاسم‌ حسين‌زاده‌نين‌ توپلاديغي‌ آتالار سوزونه‌يازديغي‌ اون‌ سوزده‌ 30 دان‌ يوخاري‌ بونلارين‌ نوع‌ و ژانرلارين‌ ذكر ائدير. مقاله‌ ميزين‌ سونوندا ايران‌ تورك‌لري‌ ايچره‌ آتالار سوزونون‌توپلانماسي‌، نشري‌ و قلمه‌ آلينما تاريخينده‌كي‌ يازيميزي‌ كي‌ 3 حيصه‌يه‌ بولموشوك‌ بو سيرا ايله‌ تقديم‌ ائديريك‌.

1- ايراندا چاپ‌ اولان‌ و يا ايران‌ تورك‌لرندن‌ ايشله‌ين‌ و چاپ‌ اولان‌ آتالار سوزو
2- توپلانان‌ «آتالار سوزو» توپلولاري‌نين‌ چاپ‌ اولمايانلاري‌
3- متفرقه‌ توپلولاردا آتالار سوزو

امثال‌ توركانه‌

1-1 الده‌ اولان‌ و علم‌ عالمينه‌ تانينان‌ ان‌ اسكي‌ آتالار سوزو توپلوسو دور كي‌، بير جنوب‌ آذربايجانلي‌ طرفينده‌ن‌ ميلادي‌ 17 ينجي‌عصرين‌ سونلاريندا و 18 ينجي‌ عصرين‌ ايلك‌ چاغلاري‌ ماراغالي‌ عاباس‌ قولونون‌ «امثال‌ توركانه‌» سي‌ دير. بو كيتاب‌ بير اليازما كيمي ‌قورونسا دا، خوشبخت‌ليك‌له‌ ميلادي‌ 1996 ينجي‌ ايل‌ باكيدا رسول‌ اوغلو بويوكون‌ تشبثي‌ ايله‌ چاپ‌ و يايينلاندي‌. بو كيتابين‌ بيرينجي‌ مثلي‌ بئله‌ باشلانيب‌

ا... وار رحيمي‌ ده‌ وار و كوپه‌كين‌ كونلو كوپك‌لن‌ خوش‌ اولور - لا بيتير.

«دستان‌ داستان‌»

2-1 «دستان‌ داستان‌» فارسجا توركجه‌ و عربجه‌ بير متن‌ ديركي‌ - فراهانلي‌ ابوالقاسم‌ اوغلو علي‌ اكبر-ين‌ همتي‌ اله‌ قمري‌ 1322 ده‌يازيلميش‌ - قورتارميش‌دير. همين‌ كيتاب‌ 1378 ينجي‌ ايلين‌ پاييزيندا دوكتور رحيم‌ چاوش‌ اكبري‌-نين‌ همتي‌ ايله‌ تهراندا 741صحيفه‌ده‌ ايشيق‌ اوزوگوردو. بو كيتاب‌ كي‌ سهو اولاراق‌ آدي‌ «نامه‌ داستان‌ گلميشدير، دوكتور چاوش‌ اكبري‌نين‌ دوكتورا پايان‌نامه‌سي‌دير. فراهانلي‌ علي‌اكبر جوما گونو صفر آيي‌نين‌ 27 ينجي‌ گونو 1269دا فراهانين‌ «ساروق‌» قصبه‌سينده‌ آنادان‌ اولموش‌ و 60 ايل‌عومور سوردوكده‌ وفات‌ ائتميش‌دير. او «دستان‌ داستان‌» كيتابيندا بير چوخلو توركجه‌ آتالار سوزونه‌ يئر وئرميشدير. همين‌ كيتابين‌توركجه‌ مثل‌لرينده‌ن‌ بير نئچه‌ سينه‌ كيفايت‌ ائديريك‌.

1- اود هر يئرده‌ دوشسه‌ اوزونه‌ يئر آچار.
2- بير دلي‌ قويويا بير داش‌ سالار يوز بيليجي‌ چيخارتا بيلمز.
3- پيشيگين‌ آغزي‌ اته‌ چاتماز ديير ]پيس‌[ اييي‌وار.
4- ايت‌ هورر كروان‌ گئچر، ايته‌ هورمك‌ قالار.
5- اوزوه‌ اينه‌ باتير يولداشيوا (جوالدوز)
6- گودوش‌ گودوشادينده‌ اوزون‌ قره‌ اولسون‌ سوپايا اوزون‌ تنديره‌ سالي‌ خجالت‌دن‌.

امثال‌ حكم‌ در زبان‌ محلي‌ آذربايجان

3-1 آدي‌ اوسته‌ وئريلن‌ بو كيتاب‌ 50 ايل‌ بوندان‌ اول‌ 1332 ده‌ رحمتلي‌ علي‌اصغر مجتهدي‌نين‌ همتي‌ و تثبثي‌ ايله‌ كي‌ 2500هنده‌ورينده‌ آتالار سوزونو احتوا ائدير تبريزده‌ ايشيق‌ اوزو گوره‌ بيلدي‌. بو كيتاب‌ دونه‌، دونه‌ تبريزده‌ چاپ‌ و هابئله‌ 1985 ده‌ بركلي‌ده‌ دوكتور حسن‌ جوادي‌ و الهان‌ باشگوز-ون‌ اون‌ سوزلري‌ ايله‌ يايينلانميشدير. جنوب‌ آذربايجان‌دا چاپ‌ اولان‌ بو ايلكين‌ «آتالارسوزو» توپلوسو

آينايا نئجه‌ باخسان‌ اوزووي‌ هايله‌ گوره‌رسن‌، سوزو ايله‌ باشلانيب‌ و ييه‌ن‌ ايله‌ گييه‌نين‌ كين‌ ا... يئتيره‌ر.

ايله‌، 286 صحيفه‌ده‌چاپ‌ اولموش‌دور. «امثال‌ و حكم‌ در زبان‌ محلي‌ آذربايجان‌» سون‌ ايل‌لر تبريزده‌ «توركي‌ ديلينده‌ مثللر» آدي‌ ايله ‌يئني‌دن‌ باسيلدي‌. رحمتلي‌ مجتهدي‌ بو كيتابدا گلن‌ آتالار سوزونون‌ فارسجايا ترجمه‌سي‌ ايله‌ برابر بير سيرا شعرلري ‌ده‌ قئيد ائديب‌.

جامع‌ التمثيل‌

4-1 همين‌ كيتابي‌ توپلايان‌ ماكي‌لي‌ حاج‌محمدرحيم‌ نصرت‌ الملك‌ دير كي‌ بو آتالار سوزون‌ گونش‌ ايلي‌ 1334 ده‌ چاپ‌ ائتديره‌بيلميش‌دير. جامع‌ التمثيل‌ كيتابي‌

آللهينان‌ سازلاشان‌ هامي‌نان‌ سازلاشار. سوزو ايله‌ باشلانيب‌ و شوراكنده‌ توخوم‌ سپ‌مه‌ ايله‌ 25 ينجي‌ صحيفه‌ده‌ باشا چاتيب‌ و ايكينجي‌ فصلي‌ «از هر چمن‌ گلي‌» آدي‌ ايله‌ 23 ينجي‌ صحيفه‌دن‌ فارسجا باشلايب‌ و 36ينجي‌ صحيفه‌ده‌ سونا چاتير. دئمك‌ بو كيتابين‌ توركجه‌ بولومو فارسجادان‌ چوخ‌ اولموشدور.

آتالار سوزو يا گفتار نياكان‌

5-1 رحمتلي‌ يعقوب‌ قدس‌-ون‌ توپلاديغي‌ و اوچ‌مين‌ هنده‌ورينده‌ اولان‌ بو كيتاب‌ 1359 ينجي‌ ايلين‌ پاييريندا تهراندا نشر نويد طرفيندن‌ چاپ‌ اولموشدور. چوخ‌ تاسف‌لر اولسون‌ كي‌ بو كيتابين‌ ايكينجي‌ جلدي‌ يازانين‌ وفاتي‌ ايله‌ ايشق‌ اوزو گوره‌ بيلمه‌دي‌.آنجاق‌ وارليق‌ درگي‌ سينين‌ 79ينجي‌ سايسيندا بير موشتولوق‌ كيمي‌ او كيتابين‌ قالاني‌نين‌ وئريلمه‌سي‌ ذكر اولاراق‌ بير بخشي ‌ده‌ وئريلدي‌ امما يازيقلار اولسون‌ كي‌ آردي‌ كسيلدي‌. بو آتالار سوزونون‌ باشقا كيتابلارا گوره‌ فصيل‌لري‌ ايناملار، يئيب‌ ايچمه‌لر و...بولمه‌لري‌ دير كي‌ اوزلويونده‌ انترسان‌دير. يعقوب‌ قدس‌-ون‌ آتالار سوزو كيتابي‌

آتاما ياتاق‌ سالديم‌، گلدي‌ قالايچي‌ ياتدي‌. سوزو ايله‌ باشلانيب‌ و يوموشاق‌ يئرين‌ بئل‌داري‌ دير.مثلي‌ ايله‌ بيتير. بو كيتابدا مثل‌لرين‌ فارسجا آنلاملاري‌ وئريليب‌.

آتالار سوزو، عقلين‌ گوزو

6-1 همين‌ كيتابي‌دا ادبياتيميزين‌ يورولماز آراشديريجيسي‌ دوكتور حسين ‌فيض‌الهي ‌وحيد 66 ينجي‌ پاييزيندا تبريزده‌ نشرينه‌ موفق ‌اولموشدور. «آتالار سوزو، عقلين‌ گوزو» فارسجا 25 صحيفه‌ليك‌ اون‌ سوز ايله‌ برابر 5 صحيفه‌ده‌ توركجه‌ مقدمه‌ ايله‌ چاپ‌ اولموشدور. بو 109 صحيفه‌ليك‌ كيتاب‌ آت‌ ، آت‌ اولونجا، صاحبي‌ مات‌ اولار. سوزو ايله‌ باشلانيب‌، و يولدا يولداش‌، ائوده‌ قارداش‌. سوزو ايله‌ سونا چاتير.

آتا بابالار دئييب‌لر

7-1 بو كيتاب‌ 1370 ينجي‌ ايلين‌ ياي‌ فصلينده‌ تبريزده‌ علي‌ ظفرخواه‌ ين‌ همتي‌ ايله‌ ايشيق‌ اوزو گوره‌ بيلميشدير. 74 صحيفه‌ده‌ن ‌عبارت‌ اولان‌ «آتابابالار دئييب‌لر» كيتابي‌ آج‌ آپارار سوسوز گتيره‌ر، سوزو ايله‌ باشلانيب‌ و ييين‌ كيم‌ ايچن‌ كيم‌، سوزو ايله‌ بيتير. بو كيتابلا بوتون‌ آتالار سوزو واصطلاحلارين‌ فارسجا ترجمه‌سي‌ وئريليب‌.

ضرب‌ المثل‌لر

8-1 بو آدي‌ ايله‌ تانينان‌ كيتاب‌ 74 ينجي‌ ايل‌ تبريزده‌ زهره‌ خانيم‌ وفايي‌نين‌ همتي‌ ايله‌ 215 صحيفه‌ده‌ چاپ‌ و يابينلانميشدير. زهره ‌خانيمين‌ ترتيب‌ وئردييي‌ بو كيتاب‌ آباد اولاسان‌ خالخال‌ بيري‌ ياتار بيري‌ قالخار. مثلي‌ ايله‌ باشلاييب‌ و يورك‌ دانا نوختاسين‌ قييم‌ ائدر، له‌ سونا چاتير. آتالارسوزو حاقيندا بو كيتابدا نه‌ بير ترجمه‌ و نه‌ بير ايضاح‌ ذكر اولونمايب‌.

آتالار نقلي‌

9-1 توركمن‌جه‌ ايشق‌ اوزو گورن‌ «آتالار نقلي‌» كيتابين‌ مراد دردي‌ قاضي‌ 1376 ينجي‌ ايلينين‌ پاييزيندا چاپا يئتيرميش‌دير. بو 175صحيفه‌ليك‌ كيتاب‌دا آتالار سوزونون‌ يالنيز متن‌لري‌ وئريليب‌ و هئچ‌ بير ترجمه‌ ذكر اولونماميشدير. آتالار نقلي‌، حاجي‌ طلايي‌ ناشرلييي‌ طرفيندن‌ چاپ‌ اولموشدور.

ائل‌ سوزلري‌

10-1 توپلايان‌ محمدحسن‌ يوسفي‌، 1377 تهران‌

بو كيتاب‌ دئمك‌ خمسه‌ ماحالينين‌ آتالار سوزون‌ ايفا ائدير. بو آتالار سوزونون‌ باشقالارينا مزّيتي‌ بو اولا بيلر كي‌، كيتاب‌ ايكي‌ اليفبادااوخوجويا سونولور. عرب‌ كوكلو تورك‌ الفباسي‌ و لاتين‌ گرافيكاسي‌. بو اثرين‌ 225 صحيفه‌ عرب‌ الفباسي‌ ايله‌ و 56 صحيفه‌سي‌ ايسه‌ لاتين‌ گرافيكاسي‌ ايله‌ چاپ‌ و ياينلانميش‌ دير كي‌ عرب‌ الفباسيندا كي‌ سوزلر فارسجايا ترجمه‌لرينه ‌ده‌ يئر وئريلميش‌دير. بيرينجي‌ مثل‌ آت‌ اولور ميدان‌ اولماز، ميدان‌ اولور آت‌ اولماز. سوز ايله‌ باشلانسادا، 1478 ينجي‌ مثل‌ يوزدانان‌ پچاخ‌ دوزلتسه‌ بيرينين‌ دسته‌سي‌ اولماز. ايله‌ باشا چاتير.

آتالار سوزو

قاشقايي‌ توركجه‌سينده‌ ضرب‌المثل‌لر

11-1 بو ده‌يرلي‌ كيتابين‌ توپلاياني‌ «اسداله‌ مرداني ‌رحيمي‌» ديركي‌ 1378 ينجي‌ ايلده‌ 245 صحيفه‌ده‌ نشر اولموشدور. آتالار سوزو كيتابي‌ آبي‌ دونوم‌ پيريلار، باغير ساغيم‌ قورولار. مثلي‌ ايله‌ باشلانيب‌ و يئنگي‌ يوردا گئدنده‌، كهنه‌ يوردونگ‌ قدريني ‌بيلدنگ‌، له‌ باشا چاتير. قاشقايي‌ آتالار سوزونون‌ قاباق‌ قارشي‌سيندا اونلارين‌ فارسجا ترجمه‌لري ‌ده‌ وئريلميشدير.

دويست‌ و بيست‌ ضرب‌ المثل‌

12-1 بويوك‌ محبي‌نين‌ توپلاديغي‌ 220 ضرب‌ المثل‌ 79 ينجي‌ ايل‌ اوجا و قوجا تبريزده‌ 30 صحيفه‌ده‌ نشر اولموشدور. بو كيتابدا مثللر اساس‌ فارسجا و انگليس‌جه‌ وئريلسه‌لر ده‌ آنجاق‌ آراسيرا توركجه‌لره ‌ده‌ يئر وئريلميش‌دير.

فرهنگ‌ ضرب‌ المثل‌هاي‌ افشار آذربايجان‌

13-1 آذربايجان‌ افشاري‌لاري‌نين‌ ضرب‌ المثل‌ سوزلوگي‌ آدي‌ ايله‌ گئدن‌ بو كيتابي‌ علي ‌محمدي ‌برنجه‌ 79 ينجي‌ ايل‌ 293 صحيفه‌ده‌ تهراندا نشر ائتميشدير. بو گوزل‌ كيفيت‌ده‌ چاپ‌ اولان‌ كيتابدا اونجه‌، مثلين‌ اوزو، سونرا لاتين‌جه‌سي‌ و داها سونرا فارسجاآچيقلاماسي‌ وئريلميشدير. فرهنگ‌ ضرب‌ المثل‌هاي‌ افشار آذربايجان‌ آت‌ مينه‌نين‌ تانييار، ايله‌ باشلايب‌ و يئيله‌نيم‌ يئيلدي‌،داغيلانيم‌ داغيلدي‌، قوناغيم‌ گلدي‌، گئتدي‌. سوزو ايله‌ ده‌ سونا چاتير.

آتالار سوزونون‌ انكشافي‌

14-1 بو تدقيقي‌ ايشي‌ سورگون‌ تخلص‌لو محرم‌ پريزاد ايشله‌ ميشدير. بو اثرده‌ يازار، محمود كاشغري‌نين‌ ديوان‌ الغات‌ الترك‌ اثرينه‌ اييله‌نه‌ره‌ك‌ 233 آتالار سوزون‌ اوندان‌ چيخاريب‌ و بو گونكو ايشله‌لن‌ معادل‌لري‌ ايله‌ برابر 80 ينجي‌ ايلده‌ تبريزده‌ 248 صحيفه‌ده ‌چاپا يئتيرميشدير.

آتالار سوزو

15-1 «آتالار سوزو» باشليقلي‌ بو كيتابي‌ قوزي‌ بويوك‌ فولكلورچوسو ابوالقاسم‌ حسين‌زاده‌ ايللر اول‌ توپلاميش‌ و اوتايدا چاپ ‌اولموشدور. آنجاق‌ 1381 ينجي‌ ايلده‌ همين‌ كيتاب‌ جاويد كبير قاسمي‌نين‌ همتي‌ ايله‌ كوچورولوب‌ 289 صحيفه‌ده‌ تبريزده‌ ايشيق ‌اوزو گوره‌ بيلميش‌دير. بو كيتابدا وطنه‌ گلديم‌، ايمانا گلديم‌. سوزو ايله‌ باشلانميش‌ و مين‌ خالا ييغيلسا، بير آنانين‌ يئرين ‌وئرمه‌ز. له‌ سونا چاتير.

يوردومون‌ ديرلي‌ سوزلري‌

16-1 يوردومون‌ ديرلي‌ سوزلري‌-ني‌ فرنگيز خانيم‌ حاجي ‌ستاري‌، دئدينيه‌ گوره‌ گنج‌ چاغلاريندان‌ توپلاميش‌ و نهايت‌ 1382 ينجي‌ايلده‌ 264 صحيفه‌ده‌ چاپ‌ و يايينلانميش‌دير. بو كيتابدا آتالار سوزونون‌ بير سيراسي‌ اونلارين‌ فارسجا ترجمه‌سي‌ ايله‌ برابر وئريلميشدير. كيتاب‌ آباد اولاسان‌ خلخال‌، يئل‌ ياتار گرميش‌ قالخار، مثلي‌ ايله‌ باشلانميش‌ و اولويه‌ رحمت‌ يئتيشر. له‌ سوناچاتير.

آتالار ناقلي‌

17-1 توركمن‌جه‌ اولان‌ بوآتالار سوزون‌، گنج‌ آراشديريجي‌، مهندس‌ مشهدقولو قيزيل‌ 82ينجي‌ ايلين‌ باهار فصلينده‌ تهراندا اولان ‌انديشه ‌نو ناشرلييي‌ همتي‌ ايله‌ 118 صحيفه‌ده‌ نشر ائتديره‌بيلميش‌دير. مشهدقولو قيزيلين‌ «آتالار ناقلي‌» كيتابي‌ ايكي‌ اون‌ سوزدن‌ سونرا«آبراي‌ دوكولسه‌ تاپيپ‌ بولماز، ياغ‌ دوكولسه‌ ايييپ‌ (=آليپ‌) بولماز» سوزو ايله‌ باشلانيب‌ و نهايت‌ «ييغيلسانگ‌ بوكه‌دن ‌ييقيل‌» مثلي‌ ايله‌ بيتير.

آتالار دئييب‌لر

18-1 «آتالار دئييب‌لر» باشليقلي‌ A4 اندازه‌ سينده‌ اولان‌ جزوه‌ني‌ تبريزده‌، حسن‌بيگ‌ هادي‌ توپلايب‌ 20 صحيفه‌ده‌ 1382 ينجي ‌ايلين‌ پاييزيندا نشر ائتميشدير. بو كيتاب‌ لاتين‌ آلفابئدينده‌ يازيلميش‌ و ايكي‌مين‌ده‌ن‌ زياده‌ آتالار سوزون‌ احتوا ائدير. حسن‌به‌يين‌ توپلاديغي‌ آتالار سوزو، «آج‌ آيي‌ اويناماز اوغول‌» سوزو ايله‌ باشلايب‌ و «زورناچينين‌ گوز نئيينه‌ گرگ‌دير» ايله‌ باشا چاتير.

ادب‌ خزينه‌سي‌

1-2 ادب‌ خزينه‌سي‌ آدي‌ ايله‌ نشر اولان‌ بو فولكلور مجموعه‌سي‌ 1359دا تهراندا شانجانلي‌ علي‌ اصغر خرم‌ين‌ تثببثي‌ ايله‌ 380صحيفه‌ده‌ چاپ‌ و يايينلانميش‌دير. بو مجموعه‌ده‌ باياتي‌، عاشيق‌ پوئزياسينا داير شعرلر، كلاسيك‌ شعرلر و... بول‌-بول‌ يئر آچيلميش‌ و نهايت‌ كيتابين‌ 245 ينجي‌ صحيفه‌سينده‌ «آتالار سوزو و ضرب‌ المثل‌لر» عنواني‌ ايله‌ «آباد يئره‌ سو گئده‌ر» ايله‌ باشلايب‌ و نهايت ‌«ييه‌نين‌ و گييه‌نين‌ پايين‌ ا... يئتيره‌ر» له‌ سونا چاتير. خرم‌ بو مجموعه‌ده‌ 3700 حدودوندا آتالار سوزونه‌ يئر آچميشدير.

آذربايجان‌ فولكلورو

(يئكانات‌ منطقه‌سي‌ منوقرافياسي‌ اساسيندا)

2-2 بو ده‌يرلي‌ مجموعه‌ني‌ مهندس‌ ميرهدايت ‌حصاري‌ جنابلاري‌ 50 ايلدن‌ بري‌ توپلاديغي‌ ماتيرياللارين‌ اساسيندا توپلاميش‌ و 1379 ينجي‌ ايلده‌ تابان‌ و شهريور ناشرلري‌ واسطه‌سي‌ ايله‌ چاپ‌ عرفه‌سينده‌ چاتديرا بيلميش‌دير. بو فولكلور توپلوسوندا 1087آتالار سوزونه‌ده‌ ماراقلار يئر وئريلميشدير. بيرينجي‌ آتالار سوزو، آت‌ آت‌ اولونجا، يييه‌سي‌ مات‌ اولار. لا باشلاميش‌ و سونونجوسو ايسه‌ ييخيلانين‌ داليسيجا داش‌ آتان‌ چوخ‌ اولار، لا قورتولور.

دنياي‌ سبز آذري‌ زبان‌ها

3-2 فارسجا متني‌ اولان‌ بو كيتابي‌ 79 ينجي‌ ايلين‌ پاييزيندا اصغر جدائي‌ قوم‌ شهرينده‌ 208 صحيفه‌ده‌ «طاووس‌ بهشت‌» ناشرلييي ‌طرفيندن‌ چاپ‌ ائتديره‌ بيلدي‌. همين‌ كيتابدا ماهني‌لار، نغمه‌لر، اويودلر،و سايرلرله‌ برابر آتالار سوزونه‌ ده‌ يئر آچيلميشدير. بو كيتابين‌ بيرينجي‌ آتالار سوزو بئله‌ باشلانير.

همساينين‌ تويوغي‌ نظره‌ غاز گلر
آدامين‌ اوز مالي‌ نظره‌ آز گلر

و ائشگه‌ گوجو چاتمير پالانين‌ دوير» ايله‌ بيتير. همين‌ كيتابين‌ ماراقلي‌ حيصه‌سي‌ بوندان‌ عبارت‌ دير كي‌، آتالار سوزونون ‌ايشله‌ندييي‌ شهر مثلين‌ اوستونده‌ وئريلير. مثال‌ اولاراق‌ خسروشهري‌-ارموي‌، هشترودي‌، ماكي‌، تبريزي‌، قشقائي‌...

گويجه‌ يازيلار

4-2 گويجه‌ يازيلار عنوانين‌ داشيان‌ ادبي‌، بديعي‌ مجموعه‌ده‌ 1000دن‌ زياده‌ آتالار سوزو «ائلين‌ سوزو عاغلين‌ گوزو» باشليغي‌ ايله‌ حسن‌ بيگ‌ هادي‌ و رحيم‌ گوزل‌-ين‌ امك‌لري‌ ايله‌ قلمه‌ آلينميش‌دير. «گويجه‌ يازيلار» مجموعه‌سي‌ 1382 ينجي‌ ايل‌ تبريز شهرينده‌ حسن‌بيگ ‌هادي‌نين‌ همتي‌ ايله‌ 54 صحيفه‌ A4 واراغيندا جزوه‌ شكلينده‌ يايينلانميشدير. بورادا گلن‌ آتالار سوزو آت‌ آي‌ ليغين‌،دوه‌ ايل‌ ليگين‌ دوشونور. سوزو ايله‌ باشلانيب‌ و يينه‌ سينه‌ باخ‌، آتين‌ ناللا. ايله‌ بيتير.

تجريد اللغات‌

5-2 تجريد اللغات‌ آدي‌ ايله‌ تانينميش‌ نصابي‌ حاج‌ مصطفي‌ اوغلو آخوند ميرزه‌علي‌ بادكوبي‌ قوشوب‌ 1314 قمري‌ده‌ تهراندا چاپا يئتيرميش‌دير. همين‌ نصابدا بول‌-بول‌ آتالار سوزونه‌ يئر وئريلميشدير.

ائل‌ ديلي‌ و ادبياتي‌

6-2 هله‌ بو گونه‌ قدر 7 جلدي‌ نشر اولونان‌ ائل‌ ديلي‌ و ادبياتي‌ باشليقلي‌ ادبي‌ و بديعي‌ مجموعه‌ده ‌ده‌ بير چوخ‌ يئرلي‌ آتالار سوزونه ‌ماراقلا يئر آچيلميشدير. بو مجموعه‌ده‌ اردبيل‌، زنگان‌، خالخال‌، قاراداغ‌ و ساير يئرلريميزده‌ ايشلديلن‌ آتالار سوزلرينده‌ن‌ اورنك‌لر وئريلميشدير.

آتالار سوزو

1-3 بو كيتابي‌ تبريزلي‌ علامه‌ مدرس‌، 8 جلدليك‌ ريحانه‌ الادب ‌صاحبي‌» ترتيب‌ وئرميشدير. علامه‌ مدرسين‌ 307 صحيفه‌ليك‌ بو ده‌يرلي‌ كيتابي‌ چاپ‌ عرفه‌ سينه‌ چاتسادا تاسفله‌ چاپ‌ اولماميشدير.

آتالار سوزو

2-3 «از صبا تا نيما» كيمي‌ ده‌يرلي‌ مشروطه‌ ادبياتيندا يازيب‌، زحمتكش‌ ژورناليست‌ رحمتلي‌ يحيي‌آرين‌پور دا ال‌ يازمالاري‌ ايچره ‌بير دفترين‌ده‌ «آتالار سوزو» دولدورو. نه‌ يازيق‌ كي‌ بو اثر ده‌ اوستاد آرين‌پورون‌ بير سيرا باشقا اثرلري‌ كيمي‌ حله‌ليك‌ چاپ ‌اولماميش‌دير.

فيروز آبادين‌ يئرلي‌ ضرب‌ المثل‌لري‌

3-3 بو كيتابي‌ دا قاشقاي‌ تدقيقاتچي‌سي‌ اسداله‌ مرداني ‌رحيمي‌ توپلاميشدير و آديندان‌ بللي‌ اولدوغو كيمي‌ فيروزآباددا ايشله‌لنن ‌آتالار سوزلرين‌ احتواء ائدير. «فيروز آبادين‌ يئرلي‌ ضرب‌ المثل‌لري‌» تاسف‌له‌ هله‌ليك‌ چاپ‌ اولماميش‌، آنجاق‌ چاپ‌ عرفه‌ سينده‌دير.

ريشه‌هاي‌ تاريخي‌ ضرب‌ المثلهاي‌ تركي‌ قشقايي‌

4-3 بو چاپ‌ عرفه‌ سينده‌ اولان‌ كيتابي‌ دا قاشقايي‌ تورك‌لرينين‌ قيغيلجيم‌ آراشديريجي‌سي‌ اسداله‌ مرداني‌ رحيمي‌ توپلاميش‌ و آديندان‌ بللي‌ اولدوغو كيمي‌ قشقاي‌ تورك‌لرينين‌ ضرب‌ المثل‌لرينين‌ تاريخي‌ كوك‌لرين‌ احتوا ائدير.

آتالار سوزونون‌ ايضاحي‌

5-3 بو چاپ‌ اولماميش‌ اثرده‌ جنوب‌ آذربايجان‌ تازاجا ا... هين‌ رحمه‌ تينه‌ گئده‌ن‌ شاعير و عاليم‌لرينده‌ن‌ بيريسي‌ اولان‌ رضاغفاري‌نين‌ ايدي‌. بو كيتابدا آتالار سوزوندن‌ يارانان‌ حئكايه‌لر و يا اوز وئرميش‌ ماجرالاردان‌ توره‌نن‌ آتالار سوزوندن‌ سوز گئدير. بو كيتاب‌ چاپ‌ عرفه‌ سينه‌ چاتسا دا، حله‌ليك‌ ايشيق‌ اوزو گوره‌ بيلمه‌ميش‌دير.

آتالار سوزو

6-3 بو 17 مين‌ حدودوندا اولان‌ كيتابي‌ توپلايان‌ تبريز يازيچي‌لاريندان‌ اولان‌ احمد آذرلو ايل‌لر بويو اؤزو ايله‌ ساخلاسا دا، بير قيسمتي‌ باكيدا نشر اولموشدور. آنجاق‌ تاسوف‌له‌ قالان‌ حيصه‌سي‌ حله‌ليك‌ ايشيق‌ اوزو گؤره‌بيلمه‌ميشدير.

آتالار سوزو

7-3 يئني‌ جه‌ آللاهين‌ رحمتينه‌ گئده‌ن‌ قهرمان‌ تخلص‌لو تبريزلي‌ حاج‌ غلامرضا مجدفرين‌ دئدينه‌ گوره‌ توپلاديغي‌ آتالار سوزونون‌ بير حيصه‌ سي‌ توركيه‌ده‌ چاپ‌ اولموش‌سا دا، گئنيش‌ بير حيصه‌سي‌ حله‌ليك‌ چاپ‌ اولا بيلمه‌ميشدير

رضا همراز

  صمد بهرنگی نین آرازین سولاریندا ابدیلشمه سیندن 40 ایل کئچیر؛ بو اوزون مدتده میلیونلار آزادلیق و عدالت وورغونو، اونون مختلف ساحه لرده بوتون وارلیغیلا یاراتدیغی اثرلردن الهام آلمیش، گؤزه ل و انسانا لایق دنیا یاراتماق اوغروندا دؤیوشموشلر. اونون بدیعی یارادیجیلیغی، شخصیتینده صداقتی، توتدوغو مبارزه ده جدیلیگی و "شاه اثری" اولان حیاتی، بو مدتین ایچینده یوز مینلرین سرمشقینه چئوریلمیشدیر.

   انسانلیغا محبت بسله ین، یوتون یئر اوزونه عدالت ، آزادلیق و شن حیات آرزولایان صمد، اؤز دوغما  خلقی نین، اؤز  آنا یوردونون رئال حباتینا بیگانه قالمامیشدیر. اونو دوشوندورن مسئله لرین بیریده آذربایجان خلقی نین ملی وارلیغینین تاپدالانماسی، افراطی فارس ناسیونالیسمی نین آیاقلاری آلتیندا ازیلمه سی ایدی. ائله بو سببدن، ملی وارلیغین تمل داشی اولان  آذربایجان دیلی،  اونون حیاتی و یارادیجیلیغیندا اساس یئرلردن بیرینی دوتموشدور.                 

   معاصرلرینین یازدیغینا گؤره، او آنا دیلیمیزه حقارتله باخانلارین قارشیسیندا اولدوقجا محکم و عنادکار دایانمیش و بو عموم بشری ثروتین قورونماسی اوغروندا هئچ بیر فرصتی الدن وئرمه میشدیر.

   امکداشیمیز احد واحدی، صمد بهرنگی نین بدیعی یارادیجیلیغیندا بو خصوصیتی ایزله یه رک، اونون اؤلومونون 40 نجی ایل دؤنومو مناسبتی ایله، بیر مقاله حاضرلامیشدیر. آذربایجان سایتی صمد بهرنگی نین خاطره سینی عزیزله یه رک بو مقاله نی خدمتینیزه تقدیم ائله ییر.

احد واحدی

 

 

هَله تبریزین كوچه لرینده، ملی حكومت دؤرونون طنطنه لی و محكم شعارلاری جینگیلده ییردی؛ هله فدایی دسته لرینین منظم  شکلده  نمایشلری و تماشایا دوران انسانلارین گورولتولو آلقیشلاری گؤز اؤنوندن چکیلمه میشدی؛ هله آنا دیلینین سحرکار و تأثیر ائدیجی حسی اوره گلرده یاشاییردی؛ و هابئله، هله تجاوزکاردشمنین ظفر شنلیکلرینین شوم قهقهه سی تبریزین و دیگر آذربایجان شهرلرینین فضاسیندا سسله نیردی؛ هله قودورغان پهلوی رژیمینین باسغینی و متجاوز ارتشین قاپی ـ قاپی گزیب و فدایی دسته لرینی توتوب و محکمه سیز دارا چکمه لری گؤزاؤنونده جانلانیردی؛ هله فدایی لرین قانلاری شهرلرین و كندلرین دووارلاریندان و تورپاقلاریندان سیلینمه میشدی؛ بئله بیر شرایطده صمد اوشاقلیق گونلرینی یاشامیش و بویا باشا چاتمیشدیر.  صمدین یاشینین كیچیك اولماسی، اونون  او دؤره فعال اشتراكینا، مانع اولورسادا، آنجاق اوشاقلیق دفترچه سینین صحیفه لرینده، او گؤردویو و ائشیتدیگی حادثه لرین ثبت اولماسینا مانع اولمامیشدیر. بیر یاندان، اوشاقلیق چاغلاریندا دائماً آنا دیلینده ائشیتدیگی لایلالار، نازلامالار و حتی آغی لار، اونون حافظه سینده بؤیوك یئر توتموشدو؛ دیگر طرفدن، تورک دیلینی آرادان گؤتورمه گی هدف توتان پهلوی رژیمی، فرهنگی باسغین و آسیمیلاسیون سیاستی نتیجه سینده، ، ترک دیلینده هیچ كتاب و نشریه نین چیخماسینا اجازه وئرمیردی. ملی حكومت دارماداغین ائدیلدیگدن سونرا، 40 نجی ایللرین اوللرینه  قَدَر، آذربایجان دیلینده نشریات بؤیوك بحرانا دچار اولموش و بو مدت عرضینده یالنیز، حسین كرد شبستری، امیر ارسلان نامدار، بیر سیرا نوحه كتابلاری و بیرده شهریارین „حیدر بابایا سلام“ اثری نشر اولونموشدور. آذربایجان دیلینده نشریات، شاه رژیمی طرفیندن عملا" یاساق اولموشدور. بئله بیر دؤرده صمد بهرنگی بویا باشا چاتمیش. او هله „دانشسرا“ نی اوخویاركن  دوستلاریلا بیرلیكده „خنده“ آدلی بیر ژورنال چیخارمیشلار. دانشسرانی بیتیردیكدن سونرا، صمدده، باشقا معلم لر كیمی چانتاسینی قولتوغونا ویریب و كندلره ساری یولا دوشموشدور. بیرینجی قدم ده بؤیوك بیر حقیقتله اؤز ـ اؤزه گلمیش: دانشسرادا تحصیل آلدیقلاری و اؤیرندیگلری درسلری بیریانا بوراخیب و اؤزلری رئال یاشایشدان دوزگون معلم اولماق اصولونو اؤیره نمه لی دیرلر. صمد و یولداشلاری (صمدین یاخین یولداشی بهروز دهقانی ده عینا" بو پروسه نی کئچیردیبدیر، اونلارین یاشایشلرینین چوخ بؤلومو بیری بیریله عینی دیر.)  كندلره گئدیب، كند محیطی ایله رابطه توتوب و كند اوشاقلارینا درس وئرنده، (یعنی عملده) بوتون وارلیقلاریلا حس ائدیرلر كی: آنا دیلینده دانیشاندا، اوشاقلار یاخشی و دوز ـ عمللی باشا دوشورلر، اما فارس دیلینده درس وئره نده، اونلار معلمین اوزونه هوروت ـ هوروت باخیرلار. اونلار، آنا دیلینین اهمیتینی، بیرینجی نوبه ده بوسایاق، عملده و چتینلیكلرله اوز به اوز اولدوقدا بیلمیشلر. صمد و یولداشلاری اؤز تربیتی محیط لرینین تأثیری آلتیندا، موجود واقعیتلردن، مهم و عمومی بیر نتیجه آلیرلار: هر شئی دن قاباق خلق گرگ شعورلانسین، اؤز ملی و حقیقی وارلیغینی دوشونسون. صمد بو یولون داوامیندا، نتیجه آلیركی، ائله بو ایش اوز وئرسه ـ وئرمه سه، اوشاقلارین واسطه سیله انجام تاپاجاقدیر. اونون اوچون، بیرینجی نوبه ده، یازیلارینی و ناغیللارینی اوشاقلارا خطابا"  یازیر. بونا مثال اولاراق „اولدوز و قارغالار“ كتابینین مقدمه سینده اولدوزون دیلیندن بئله یازیر:

«.....آقای بهرنگ، منیم ناغیلیمی اوشاقلار اوچون یازماغا سؤز وئریب؛ بونا خاطر كی یاشلی آداملارین فکرلری او قدر "پرت"دیر کی منیم ناغیلیمدان حظ آلا بیلمزلر.» 

صمد بهرنگی 1342 نجی ایلده «پاره پاره» كتابینی نشر ائله ییر. بو كتابین عنوانی آلتیندا یازیلدیغی كیمی، آذربایجان دیلینده اولان شعرلردن و بایاتیلاردان اوخوجولارا  بیر نمونه وئرمک نیتی ایله نشر اولونموشدور. پاره ـ پاره كتابینین عمده مشخصه لریندن، اونون شعرلرینین دیلینین ساده  و محتواسینین، اخلاقی ـ اجتماعی اولماسیدیر.  بو كتابین چاپ اولماسی صمدده و اونون یاخین یولداشلاریندا بؤیوك انرژینین یارانماسینا سبب اولور؛  بو كتاب بو ایكی حقیقتی آشكارجاسینا نشان وئریر: بیرینجی بوكی، صمدین دنیا گؤروشو نه قَدَر یئتگیندیر كی، كتابی احتواء ائده ن شعرلرین و بایاتیلارین چوخو، عصریمیزین اَن مترقی فكیرلری ایله دولغوندورلار. كتابدا صابر، معجز و فضولی ایله بیرلیكده، صمد ورغون، رسول رضا و باشقالارینین دا شعرلری وئریلمیشدیر.  ایكینجیسی، هر شئـیدن اول 24 یاشیندا صمدین آذربایجان ادبیاتینا دایر معلومات دایره سینین گئنیشلیگینه بویؤك بیر نشانه دیر. غلامحسین ساعدینین دئدیگینه گؤره، او (یعنی صمد) یالنیز بونا خاطیركی، یالانچی شهرتدن آجیغی گلیردی، مستعار آدیلا (ص ـ قارانقوش) كتابی چاپا وئردی ... اما هله پاره پاره كتابی، عمللی ـ باشلی یاییلمامیشدی كی، ساواك طرفیندن ییغیلیب و آرادان آپاریلدی.... محض بونا خاطیركی آذربایجان دیلینده یازیلمیشدی!!....(1)     

صمدین آذربایجان ادبیاتی ایله علاقه دار بو بیرینجی ایشی اولسادا، آنجاق جدی باشلانیشی ایدی. بو بیر واقعیتدیر كی صمد اؤز دؤرونون بوتون مسئله لرینی دقت مركزینده قرار وئره رك، آذربایجان حقده مسئله لری ده هیچ زامان گؤزدن اوزاقدا ساخلامامیشدیر. دئدیگیمیز بو ادعانین اثباتی اوچون، آذربایجان فولكولورونو توپلاماقدان باشلاناركن، اؤز دؤرونون سایجا آز اولان آذربایجان دیلینده كتابلارا تنقیدی یاناشمادان، آذربایجان دیلی حقده بیلگیلر وئرمکدن، آذربایجان موسیقی سی باره ده، شعری باره ده، عاشیقلار و ... حقده مقاله لر یازماغا قَدَر گنیش بیر فعالیت عرصه سینی گؤسترمگ اولار. بونلار هامیسی گؤستریر كی او بیر یازیچی و ادبیات شناس كیمی اؤز زمانه سینین طرح اولدوغو مسئله لرینه نه قَدَر مسئولانه یاناشیر. بو یتگینلیک یالنیز صمده عاید دگیل، صمد آدیلا طرح اولان مسئله لرین چوخو، صمد قلمی ایله یازیلان یازیلارین چوخو بیر كیچیك جمعین اَمَگی كیمی نظره گلیر؛ بو كلكتیوین بیر طرفی صمد اولسادا، او بیری طرفی بهروز دهقانی و علیرضا نابدل دیر. اونلارین هر اوچونونده آذربایجان دیلینده تخلص سئچمه لری (ص. قارانقوش ـ ع. اوختای ـ آیدین) بو جمعین آذربایجان و ملی مسئله یه نه اندازه باغلی اولماقلارینا عینی نمونه دیر. اونلارین ایش بیرلیگی او درجه یه چاتمیشدیر كی مثلا" «تاپماجالار ـ قوشماجالار» كتابینین مقدمه سینده، صمد و بهروز، صمیمیتله اؤز یادداشتلارینی، مؤلفلرین (یعنی صمد ایله بهروزون) اختیاریندا قویان نابدل دن (علیرضا اوختای دان)، تشكرلرینی بیلدیریرلر. (2) و یا آذربایجان ناغیللارینین آذربایجانجا متن ینده، ناغیللارین بیرینین (بارات ناغیلی نین) سونوندا، «ضبطِ علیرضا» سؤزو یازیلیبدیر. (3)

   صمدین دؤری مطبوعاتدا یازدیغی مقاله لری، جوابیه لری و تنقیدلری اوخویاندا، حقیقتا" آدام حیران قالیر كی، او نه اندازه باشاریقلا و نه قَدَر معلوماتلا زمانه سینین مسئله لرینه فعال یاناشیر و نئجه ظرافتله بو پروبلم لرین آرادان گؤتورولمه سینه یوللار آراییر و علاجلار تاپیر. ساعدی نین «5 نمایشنامه مشروطیت انقلابیندان» آدلی تئاترینی تنقید ائده رک، بئـله یازیر:

«گوهر مراد» ین گئچه جكه غصه لی باخیشی، باشقا واریانتلاری دا اؤزویله داشییر؛ او جمله دن دؤیوشكن بیر نفرتی و رئـال بیرامیدی. ساعدی هرزمان اؤزگه لرین قانی باهاسینا چوره ك یئـین انسانلارین، خباثتینی و رذیللیگینی كشف ائتمگده        دیر. ساغ اولسون!» (4)

یئری گلمیشكن دئییم كی ساعدی نین ادبی فعالیتی بارده، بئله یازیر:

 

«او بوندان بئله كی «پایتخت نشین» دیر، آمما هَله اؤز «شهرستانلی» خصوصییتینی ساخلاییبدیر؛ هَله ساوالان داغینین اَتكلرینین سرین عطیری اونون ناغیللاریندان و پیس لریندن گلیر.» (5)                   

و سونرا آرزو ائدیر كی:

«قوی هرزامان بئله اولسون، قوی اونون یازیلاریندا تریاك و هروئین قوخوسو یئرینه، «یام» ین گوم ـ گؤی یاماجلارینین سرین كولكینین، «ساوالان» ین زیروه سینین آغ و سویوق قارینین، «زنوز» ون قرمیزی و ایری آلماسینین و «تبریز» ین گئنیش وگؤی سَماسینین دالینجا گزه ك و اَلی بوش قاییتمایاق.“ (6)

   اوره گی هرزمان آذربایجان كولتورو و فولكولوریله دؤیونن صمد، 1345 نجی ایلین تیر آییندا «راهنمای كتاب» دا «ادبیات و فولكلور آذربایجان» آدلی بیر مقاله سینده بئـله یازیر:

«آذربایجان فولكولور خزینه سی اوقَدَر گئنیش و رنگارنگ دیر كی، آختاریشلارین ایلك آددیملاریندا آدامی حیرت بویویور. بونا مثال اولاراق بایاتی لاری گؤسترمك اولار.“ (7)

و سونرا بایاتیلاری تحلیل ائده رك، بئله یازیر:

«اونلار نئچه مینی آشدیقلاری حالدا، مضمون و ایشلندیكلری یئـر جهتیندن رنگارنگدیر. آذربایجانلی لار، اونلاری قبیر اوستونده، تویدا، شادلیقدا، غمده ـ غصه ده، یالقیزلیقدا، جمع ده، عاشیق ـ معشوق آراسیندا، وطندن اوزاقلاردا، آنایلا ـ بالا آراسیندا و .... اوخویارلار.» (8)

همان آدینی چكدیگیمیز مقاله نین باشقا بیر یئرینده، فارس ادبیاتیندا، آذربایجان آتالار سؤزو و مثللرینین استعمالی بارده بئله بیر فكری ایره لیه سورور:

«چوخ مثللر كی «علامه دهخدا»، «امثال و حَكَم فارسی» آدلی کتابیندا یازمیش، «نظامی» دن گؤتوروب، آذربایجان حلقینین آتالار سؤزو ومثللری دیر، كی نظامی اونلاری ترجمه ائده رك (آنا دیلیندن، فارس دیلینه) اؤز شعرلرینه داخل ائتمیشدیر.» (9)

سونرا بیر تحقیقاتچی كیمی، چوخ معقول بیر قرارا گلیر:        

«بو ادعانین حقیقت اولدوغو یا اولمادیغی، یالنیز تحقیق و آراشدیرما یولو ایله ثبوتا یئتیشه  بیلر؛ تحقیق یولودا بوندان عبارتدیركی معلوم اولسون، نظامینین شعرلرینده اولان «امثال و حَكَم»، اوندان قاباق، فارس یازیچی و شاعرلرینین اثرلرینده ده وار یا یوخدور؟؟ » (10)

مقاله نین باشقا یئرینده صمد آذربایجان ناغیللارینین مختلف ژانرلاریندان صحبت ائده رك، «دده قورقود» دان مفصل دانیشیر. سونرا آذربایجان شعرینین خصوصیتلریندن بحث آچاراق، اونا اویغون اولان هجا وزنیندن اطرافلی صحبت ائیله ییر. صمد بونلاری یالنیز « سهند» ین  «سازمین سؤزو» كتابی ایله علاقه دار مطرح ائیله ییر؛ اوبوباره ده چوخ اطرافلی دانیشاندان سونرا بئله یازیر:

«ایندی سازمین سؤزو كتابینین مؤلفی اؤز اثرینی خلقین قضاوتی اؤنونده قویوبدور؛ ظاهراَ ائله گؤرونور كی، بوكتاب، شاعرین ایلك اثریدیر، اما دئیم طرزی و سؤزون پخته لیگی وآخارلیغی گؤستریركی، او بو ایش ایله چوخدان مشغولدور و اؤزوده كیچیك آدام دگیل.» (11)

بو مقاله نین سونوندا، صمد جان آغریسیلا بئله یازیر:

«سهند، شعرینده عادی دانیشیق دیلینده اولمایان بیر چوخ اصیل سؤزلردن استفاده ائدیبدیر، بوندان بئله كی كتابین سونونا، بیر سؤزلوكده علاوه اولونوب، شاید یئنه اوخوجو آسانلیقلا منظومه لری اوخویا بیلمه سین. البته بو شاعرین گناهی دگیل، اوخوجونون سوجودور كی آنا دیلینده آز كتاب اوخویوب و ادبی دیلی اونودوبدور.» (12)

      صمد «آذربایجان افسانه لرینده، قهرمانین خصوصیتلری» آدلی بیر مقاله ده، آذربایجانین فولكولوریك ناغیللارینی بؤله رك، بو ناغیللاردا رول اوینایان، «كچل»، «وزیر»، «دیو»، «تولكو» و «قورد» ون شخصیتلرینین عمومی خصوصیتلرینی لازمینجه ایضاح ائتمیشدیر.

   صمدین یازیلارینین بؤیوك بیر حصه سینی، عاشیقلارین و خصوصاَ كوراوغلونون معرفی سی تشكیل ائدیر؛ بلكه صمد یئنی دؤرده (21 آذر حركاتیندان سونرا) بیرینجی ضیالیلارداندیر كی پهلوی دؤرونون آتی دؤرد نالا چاپدیریب، توزاناق سالدیغی زاماندا، عاشیقلاری تام یئنی معنادا معرفی ائدیب و اونلارین اصیل هنرینه، دوزگون قیمت وئرمیشدیر. اولا بیلسین کی بو ایش، گله جك نسلین، عاشیقلاری دوزگون تانیماسینا و اونلارین صنعتینه لازمینجه دیه ر ویرمه سینه، جدی یول آچمیشدیر. او«عاشیق شعری» آدلی بیر مقاله سینده، عاشیقلاردان سؤز آچاراق، كوراوغلو بارده بئله یازیر:

«كوراوغلونون قدرتی، خلقین توكنمز قدرتی دیر، بیر سونسوز قدرت كی بوتون قدرتلرین قایناغی دیر. كوراوغلونون اَن بؤیوك مشخصه سی، بو قدرته آرخالانماغی و اونا ایمان گتیرمه سیدیر... او حتی بیرآن دا كیم اوچون و نه اوچون مبارزه ائله دیگینی اونوتماییر.» (13)

همان بو مقاله حقده بهروز دهقانی بئله یازیر:

«كوراوغلو حقده، فارس دیلینده، ایلك دفعه صمد بهرنگی خوشه مجله سینین 33 نجی نمره سینده (16 مهر 46) بیر مطلب یازمیشدیر كی او زامانا قَدَر ان گؤزل قایناق ائله او اؤزو ایدی“ (14)

همان مقاله نین باشقا یئرینده، «كورزاد» كتابینین مترجمینه خطاب بئله یازیر:

«كوراوغلو داستانیندان «كوراوغلو و كچل حمزه» آدیلا نشراولونان، صمد بهرنگی نین ترجمه سینین نثری، بئله داستانلارین ترجمه سینه یاخشی اؤرنك اولا بیلر.“   (ص 33 ـ همان مقاله)

صمد بهرنكی هر بیر كیچیك امكاندان استفاده ائده رك، چالیشمیشدیركی اؤز دؤرونده گئچن سیاسی، اجتماعی، ادبی و تاریخی مسئله لره فعال یاناشسین و اوست ـ اوسته دئمك اولار كی بو ساحه لرده، حتی ساده و كیچیك بیرحركت ده، اونون دقیق باخیشلاریندان اوزاقدا قالمامیشدیر. او عرقچی و شووینیست تاریخچی لری افشاء ائده رك، «شاه اسماعیل خطایی» آدلی بیر مقاله سینده، اونلارین «فارس» ادبیاتی تاریخچی لیگیندن (كه سهواَ اؤزلرینی ایران ادبیاتی تاریخچی لری آدلاندیریرلار) آد آپارمیشدیر. او «ادوارد براون» ین ادبیات تاریخینه آرخالانان «دهخدا» نین لغت نامه ده یازدیغی بو سؤزو:

«صفویه دؤرونده ادبیات و بؤیوك شاعرلر ساریدان، جامعه ده عجیب بیر قیتلیق حؤكم سوروردو»“

نظرده توتاراق یازیر كی:

«آزجا دقت و منصفانه باخیشلا، دویماق اولار كی، بو سؤز بؤیوك بیر بهتاندیر و نئچه باتمان چریش ایله «صفویه» یه یاپیشماز. هله «فضولی» و باشقا بؤیوك شاعرلر بیر یاندا دورسون، یالنیز صفویه نین باشچی سی اولان «شاه اسماعیل» ین رنگارنگ اثرلریله تاریخچی لرین بوبؤیوك یالانینی آیدینلاتماق اولار.  بئله بیر سهوین و تاریخچی لرین یالان دوزلتمه لرینین سببی یالنیز صفویه دؤرونون شاعرلرینین آذربایجان دیلینده شعر دئـمك لری دیر. » (15)

   صمد بهرنگی «حیدر بابایا سلام» اثرینه، اوست ـ اوسته دوزگون باخیشلا باخمیش. او اؤز دؤرونون سیاسی ـ اجتماعی متودلارینا اساسلاناراق، شهریارین بو اثرینده بعضی اخلاقی گؤستریشلری تنقید ائده رک، بو منظومه نی حقیقی معنادا شعر آدلاندیرمیش و یازمیشدیر کی، شهریار «حیدر بابایا سلام» منظومه سیله آذربایجانین یازیلی ادبیاتیندا یئنی بیر دؤر آچمیشدیر. عین حالدا صمد بهرنگی، حیدر بابا شعریندن اولان استقبالا و تضمینه، شك ایله یاناشاراق بئله یازیر:

«حیدر بابانین تأثیری ائله اولدو كی، بیر عده اوندان تقلید ائده رك شعر دئدیلر، ائله تقلید كی حتی شاعرلرین بعضیلری هَله وزن، قافیه و سؤزلر بیر یانا قالسین، شعرلرینین مضمونونودا حیدر بابادان گؤتوردولر. البته بو شعرلرین چوخو، یونگول بیر زاد  اولدولار.» (16)

سونرا حقلی اولاراق بو استقباللارین ایچینده بیر ایكی نفری او جمله دن «حبیب ساهر» ی و «ب. ق. سهند» ی مستثنا ائدیب و اونلارین یازدیقلاری شعرلری تقدیره لایق گؤروب و سهند باره ده بئله یازیر:

 « ... سهندین شعری، سهند داغی كیمی حتی شهریارین اؤز شعرینه ده، كؤلگه سالمیشدیر.» (17)

ترسه سینه، محض تقلیدی شعرلردن، «مِعر» آد آپاراراق، بئله نتیجه آلیر:

«یالنیز بونا خاطیر كی فلان نظم، فلان دیلده یازیلیبدیر، گره ك دگیل بیز اونو شاه اثر آدلاندیراق؛ بونا دئیه رلر: دگماتیسم و اوشاقجاسینا قیمت وئرمك!!» (18)

صمد بهرنگی آذربایجان ادبیاتیندا، بدیعی صنعتی، هر زاددان آرتیق سئویر.

   صمدین مقاله لرینین بیر سیراسینی، آذربایجان دیلی نین اینجه لیكلرینی و اونون گرامرینی آچیقلاماق تشكیل ائدیر. او بیر دیلچی كیمی، اؤز دؤرونده یازیلان آذربایجان دیلی حقده كتابلارا، كسكین تنقیدله و گوجلو منطق ایله یاناشیر. تعریفله مه لی یئرلری، باجاریقلا و متانتله تعریفله ییر و سهولری و یانلیش لاری، شجاعتله و منطق ایله گؤستریر. و بوتون بو ایشی اؤز آنا دیلینه بؤیوك بیر عشق ایله یئرینه یئتیریر. صمد اؤز تنقیدی باخیشیندا، ائله اینجه یئرلره، بارماق قویور كی، اوخوجو 40 ایل اونون اؤلوموندن سونرا، یئنه حیرتله نیر كی، صمدین آذربایجان دیلی و ادبیاتی باره ده نه قَدَر اطرافلی معلوماتی وارمیش!! ( دؤرو مطبوعاتدان گؤتورولموش و «مجموعه مقاله ها» كتابیندا یئنی دن چاپ اولموش دیل حاقدا 3 مقاله نی، بونا مثال گتیرمك اولار.)

   صمدین بوتون ایران ادبیاتیندا اوینادیغی رول حاقدا دانیشماق، باشقا بیر فرصت ایسته ییر، لاكین آذربایجان خلقی اوچون و آذربایجان ادبیاتی اوچون، صمد غنیمت بیر شخصیتدیر. او اؤز قیسا عؤمرونده، چوخ بؤیوك ایشلر گؤرموش و هر شئـی دن قاباغ اونون گله جك نسیللری، وطن پرورلیك، ایگیتلیك، دوزگونلوق و حق اوغروندا مبارزه روحیه سیله یئتیرمكده، اونودولماز و بؤیوك رولی اولموشدور.

   بیرسیرا یازیلاری دا، صمد اؤز قلم دوستو و یول یولداشی بهروز دهقانی ایله بیرلیكده ایشله ییب و یازمیشدیر. اونلارین شفاهی خلق ادبیاتیمیزی، سینه لردن و آغیزلاردان ائشیدیب و كاغذ اوسته گتیرمه لری، اؤزلرینین و او دؤرون بؤیوك و اونودولماز ایشلریندن بیریدیر. بونا خاطیر كی خلقیمیزین دویوملاری، دئییملری، آروزلاری و دیلكلری، ایستر افسانه یا ناغیل شكلینده، ایستر ایسه بایاتی، تاپماجا، قوشماجا و سایر فولكولور شكیللرینده، اگر واقتیندا ییغیلماسایدی، سونرالار گئج اولاردی. صمد و بهروز بیرلیكده اونلاری مختلف یئرلرده، مختلف آداملاردان ائشیتمیش و قلمه آلمیشلار. (19)

   اونلارین بو ساحه ده ایشلرینین چتینلیگینی گؤسترمك اوچون، یالنیز «تاپماجالار ـ قوشماجالار» كتابینین مقدمه سیندن گؤتوردوگوموز، صمد وبهروزون یازدیغی بو سؤزلر،كفایت ائیلر:

«.....آخشام باشی كنده یئتیشدیك، چوخلی كاغاذ ـ قلم ایله؛ «میر ولی» نین اؤگوزو اؤلموشدو، هیچ كیم ایله دانیشمیردی؛ «مشدی زامان» اوشاغین شهره، دكتره آپامیشدی. باشقالارینین دا باشلاری اؤز ایشلرینه قاریشمیشدی، چوخ چتین گؤرونوردو كی، ایكی كلمه سؤز اونلاردان ائشیده سن. دوغرودور سینه لردن بو سؤزلری چیخارماغین، بئله ـ بئله چتینلیكلری ده واردیر!!» (20)

 البته بو جمع اولونموش خلق شفاهی ادبیاتی، او دؤره نین مخصوص وضعیتیندن آسیلی (شووینیستی دایره لرین حاكمیتینه خاطیر)، آذربایجان دیلینده یوخ، بلكه فارس دیلینده نشر اولوندو. صمد بو بؤیوك مانع دن علاوه باشقا بیر عامله ده اشاره ائیله ییر و اودا اوخوجولارین اؤز دیللرینده آز كتاب اوخودوقلاری و ادبی دیللرینی اونوتدوقلاریدیر. او «س. م. جاوید» ین كتابینا دایر بئله یازیر:

«دوزو بویودوكی، بو مقاله همان دیلده یازیلسین كی، كتاب اؤزوده  او دیلده یازیلیبدیر (یعنی آذربایجان دیلینده)، آمما بیر ـ ایكی دانا آرتیق اوخوجو تاپماق سببینه اوندان واز كئچدیم.“ (21)

ویا چاره سیزلیگدن فارس دیلینده یازدیغی اوچون، «اولدوز و دانیشان قولچاق» كتابینین مقدمه سینده، قولچاقین دیلیندن، بئله دئییر:

«او بیچاره نی (آقای بهرنگی نی) آرتیق دانلامایین كی، نییه فارسی باجارمیر، هاردان بللی اونون اؤزونونده هیچ خوشی گلمیر، بیر دیلده ناغیل یازسین كی باجارمیر؛ آمما چاره سی نه دیر؟؟» (22)

  غلامحسین ساعدی، بهروزون و صمدین، گئجه ـ گوندوز چالیشمالاری نتیجه سینده، «افسانه های آذربایجان» ین نئجه عمله گلدیگیندن دانیشاراق، یازیر:

«هیچ ناشر حاضر دگیلدی، ناغیللاری آذربایجان دیلینده نشر ائیله سین.... گئجه ـ گوندوز چالیشدیق كی، صمدی و بهروزو قانع ائیله یك، هَله لیك ناغیللار فارسجا چاپ اولسون، چاپدا اولدو، اما صمد هیچ حالدا راضیلاشمادی، دفعه لرله دئدی و یازدی كی، نه زمان اونلار اصلی دیلینده چاپ اولاجاقلار؟ بیر آرزی كی، هَله بوگونه قَدَر یئرینه یئتیشمه ییبدیر...“ (23)

بو ناغیللارین اصلی دیلینین متنینین، ایندیه كیمی هاردا اولدوغو كیمسه یه معلوم دگیلدی. حدوداَ اون ایکی ایل بوندان قاباق اونلارین، وارلیغیندان خبردار اولدوق و بیلدیك كی صمد آز مدت ناغافل اؤلوموندن قاباق، اونلاری مرحوم محمدعلی فرزانه یه تاپشیرمیشدیر. (24)

   صمد و بهروز آذربایجان ناغیللاریندان باشقا، «تاپماجالار، قوشماجالار» كتابینی چاپا حاضیرلادیلار؛ بو كتابدا اونلار یاشادیقلاری و ایشله دیكلری كندلرده، 341 عدد تاپماجا و 22 عدد قوشماجا، آغیزلاردان ائشیتمیش و قلمه آلمیشلار. اونلارین توپلادیقلاری فولكلورون مهم خصوصیتلریندن بیری بودور كی، اونلاری عینا" ائشیتدیكلری محاوره دیلینده، كتابت ائتمیشلر.

   صمد بهرنگی نین عمرونون آزلیغینا باخمایاراق، واختیندا چوخ بؤیوك ایشلرین انجامینا نایل اولدو؛ او هر شئـی دن اول بیر ضیالی كیمی، ملی مسئله نی، سیاسی مسئله دن آیری دوتماییب و بو ایكی اجتماعی پروبلمی بیری ـ بیرینه قارشی قویمادی. بو ساحه ده حتی ساده و كیچیك بیر حركتده، اونون دقیق و حساس باخیشلاریندان اوزاقدا قالمادی. پهلوی رژیمی نین ضد ملی سیاستی قارشیسیندا، گله جك نسیله یول گؤسته ریجی بیر رول اوینادی. صمد بهرنگی نین و اونون جان بیر قالیب یولداشلاری، بهروز دهقانین و علیرضا نابدلین و ... خاطره سی خلقیمیزین قلبینده و خاطیرینده، هر زمان دیریدیر.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1 ـ آذربایجان سسی، نمره 16 ـ 15، ص ـ 14 مقاله ریشه در خویش، غلامحسین ساعدی 

2 ـ تاپماجالار ـ قوشماجالار، ص ـ 6، مقدمه

3 ـ آذربایجان سسی، نمره 14 ـ 13، مقاله یك نویافته ارزشمند

5 و 4 ـ مجموعه مقاله ها، ص ـ 135، مقاله درباره 5 نمایشنامه (از گوهرمراد)

6 تا 11  ـ مجموعه مقاله ها، ص ـ 105، مقاله نظری به ادبیات امروز (درباره عزاداران بَیل)

12  ـ مجموعه مقاله ها، ص ـ 148 تا 137، مقاله ادبیات و فولكلور آذربایجان

13 ـ مجموعه مقاله ها، ص ـ 165، مقاله عاشیق شعری

14 ـ بهروز دهقانی، در شناخت ادبیات و اجتماع، مقاله كورزاد .... ص ـ 31 ـ 30

16 و 15  ـ مجموعه مقاله ها، ص ـ 175، مقاله شاه اسماعیل خطایی

17  ـ مجموعه مقاله ها، ص ـ 143، مقاله ادبیات و فولكلور آذربایجان

18 ـ مجموعه مقاله ها، ص ـ 190، مقاله یادی از حیدر بابای شهریار

19 ـ حمزه فراهتی، "از آن سالها....و سالهای دیگر" کتابینین 144 نجی صحیفه سینده بئله یازیر:

"صمد و بهروز بیر دفعه (داغ برنامه لرینده) گئج قالمیشدیلار؛ هامی اونلار اوچون نگرانلیق چکیردی! اونلار 20 دقیقه دن سونرا بیر شخصی ماشیندان یئندیلر. اوز ـ گؤزلریندن یورقونلوق و یوخوسوزلوق یاغیردی! معلوم اولدو، "آذرشهر" ده بیر ناغیلچی نی تاپمیشلار و 30 تومن پول اؤده یه رک، بوتون گئجه نی اونون دانیشیقلار و ناغیللاینا قولاق وئریب و اونلاری یازمیشلار و بئله لیکله "آذربایجان ناغیللاری" نین بیر حصه سینی قلمه آلمیشلار!"

20 ـ تاپماجالار ـ قوشماجالار، ص ـ4، مقدمه

21 ـ  مجموعه مقاله ها، ص ـ 205، آذربایجان دیلینه مخصوص صرف و نحو مقاله سی

22 ـ اولدوز و عروسك سخنگو، مقدمه

23 ـ آذربایجان سسی، نمره 16 ـ 15، ص ـ 14 مقاله ریشه در خویش، غلامحسین ساعدی. (آذربایجانجا ناغیللار سونرالار اسد بهرنگی نین تلاشی ایله تبریزده نشر اولموشدور.) 

24 ـ بو خبر بیرینجی دفعه آذربایجان سسی نین 16 ـ 15 جی نمره سینده، «یك نویافته ارزشمند» آدلی بیر مقاله ده اعلان و همزمان م. ع. فرزانه نین واسطه سیله وارلیق مجله سینده یازیلان بیر مقاله ده ایضاح اولوندو. 

 سؤزو م. ع. فرزانه نین اؤزوندن ائشیدمگ داها یاخشی اولار! او بئله یازیر:

 

«1347  ـ جی ایلین یاییندا من یئنه تبریزه گئتدیم. سیرادا صمد و دوستلاری ایله گؤروشدوم. بهروز، او ایل هانسی  سیمیناردا اشتراك ائتمك اوچون اسپانیایا گئتمیشدی. بیز آیریلاندا صمد منی بیر طرفه چكیب دئدی: من فولكولور باره         ده یازی ـ پوزولاریمیزی، هر نه وارسا سیزه تاپشیراجاغام. بونو بهروزدا بیلیر. سیز اونلاردان ایسته دیگینیز كیمی، حتی  بیزلردن آد آپارمادان بئله، یئری گلدیكده استفاده ائده بیلرسیز. دردینیزه دگمسه ده بیر طرفه بوراخارسیز. ایندی ایستیرسیز من اونلاری سیزه گتیریم، ایستیرسیز ده تهرانا گؤنده ریم. دئدیم: تهرانا گؤنده رمه نیز داها یاخشی اولور. آز مدت سونرا صمدین گؤندردیگی باغلاما، اَن تهلكه لی گونلرده منه گلیب چاتدی و من اونا اَل وورمادان، هَله لیك اؤز الیازمالاریم ایله بیرلیكده بیریسینه امانت تاپشیردیم. او امانت بورادا دانیشماغا لزومو اولمایان سببلردن آسیلی اولاراق 25 ایل سونرا گلیب یئنی دن منیم الیمه چاتدی وهله نه یاخشی كی، گلیب چاتدی. اؤز یازی ـ پوزولاریمدان چوخ، صمد و بهروزون فولكلور باره ده توپلادیقلاری منی سئویندیردی». ( وارلیق مجله سی، باهار 1377، نمره 1 ـ 108، ص ـ 24، مقاله صمد بهرنگی و آذربایجان فولكلورو، م. ع. فرزانه)

 

 

بیری وار ایدی، بیری یوخ ایدی، تاری­دان سورا هئچ کیم یوخ ایدی. بیر آروار وار ایدی یئددی اوغلو. بو آرواد گئنه­ ده بویلو اولور. اوغلانلار شیکارا چیخارکن دئییرلر:

- آی آنا! بو دفعه بیر قیز دوغسان دوغموسان، آما اوغلان دوغسان بیز داها بیر ده بو ائوه آیاق قویمویاجاییق.

آنا دئدی:

- قیز دوغسام قاپیدان بیر اله­ک آسارام. یوخ، اوغلان دوغموش اولسام قاپییا بیر توفنگ آسارام کی سیز بیله­سیز.

ووردو آرواد بیر قیز دوغدو و قونشونون آروادینا دئدی کی قاپیدان بیر اله­ک آس. چونکی اوغلانلاریما دئمیشم قیز دوغسام قاپییا اله­ک آساجاغام. اوغلان دوغسام توفنگ. توفنگ آسسام اوغلانلاریم قویوب گئدرلر بیر داها بو ائوه آیاق قویمازلار. قونشو آرواد چوخ پاخیل ایدی، اله­ک یئرینه توفنگ قاپیدان آسدی. اوغلانلار اووچولوقدان قاییداندا اوزاقدان توفنگی گؤروب ائله گلدیگی یئرلرینه قاییتدیلار. گئدیب اوزاقلاردا بیر دوزده دام-داش سالیب اوراد قالدیلار. گونوزلر شیکارا گئدیب، آخشام­لار گتیریب یئییب گئجه­لری یاتدیلار.

بو قیز بؤیودو. بیر گون بیر داوار قارنی آلمیشدیلار. آپاردی سو باشیندا یوسون. بیردن بیر قارغا گلیب قارینی گؤتوروب آپاردی. قیز قارغانین دالیسیجا قاشدی. قارغا گلیب، گلیب او قارداشلارین دووارینا قوندو.

قیز هر طه­رفه باخدی. دووارلار اوجا ایدی. دروازه ده باغلی ایدی. بیر سو گیلیفی تاپیب اورادان حه­یه­طه گیردی و قارینی قارقانین­ الین­دن آلدی. آما هر نه آختاردی سو گیلیفینی داها تاپا بیلمه­دی. اوتاقلارین قاپیسی آچیق ایدی. ایچه­ری گیریب ائوی تؤرتؤکونتو و توز-تورپاقلی اولدوغون گؤردوک­ده، ائو ائشیگی سیلیب-سوپوروب تمیز­له­دی. ائوده اه­ت وارایدی قازانا تؤکوب پیشیردی. قارداشلار گلنه یاخین گئدیب دؤنده­رمه­نین آلتین­دا گیزلن­دی.

اوغلانلار ائوه گلدیک­­ده ائوی تمیز گؤروب، خؤرکلرینی حاضیر گؤردوک­ده تعجب­ده قالدیلار. بو کیمین ایشی اولدوغونو بیلمه­دیلر. قرار قویدولار کی صاباح قارداشلارین بیری دامدا گیزلن­سین و باجادان ائوی گودسون گؤرسون بو کیم­دیر؟

بؤیوک قارداش دئدی من قالارام! سیز گئدین شیکارا. بؤیوک قارداش دام­دا اوتوروب گؤزلرینی باجادان ایچه­رییه زیلله­دی. بیر مدت­دن سورا یوخوسو توتدو. قیز دؤنده­رمه­نین آلتین­دا اونو یاتدیغینی گؤردوک­ده ائیشیگه چیخیب ائوی تمیزله­ییب قازانی اوجاغا آسیب خؤره­گی پیشیریب گئنه­ ده دؤندرمه­نین آلتین­دا گیزلندی. قارداشلار گلیب ائوی یئنه­ ده تمیز گؤروب، خؤره­گی حاضیر گؤردوک­ده بؤیوک قارداشلارین­دان سه­به­بینی سوروشدولار. آما او دئدی کی من هئچ کیمی گؤرمه­دیم. بیز زامان گؤردوم کی ائو سوپورله­نیب، خؤرک قازان­دا پیشمک­ده­دی. صاباح ایکینجی قارداش دئدی من قالاجاغام گؤروم بو ایشلری گؤره­ن کیم­دی و هاردان گلیر. صاباح او دا بیر موددت باجادان گؤزلرینی ائوین ایچینه زیلله­دی، سونرا اونو دا یوخو آپاردی. قیز چیخیب ائو-ائشیگی سوپوروب، تمیزله­ییب، خوره­گی پیشیریب گئنه ده گئدیب دؤندرمه­نین آلتین­دا گیزلندی. آلتی قارداش بوجور اولدولار و هاممی­سینی یوخو آپاریب هئچ نه­یی گؤرمه­دیلر. کیچیک قارداشا نوبه یئتیشن­ده دئدی من بو گون بو ایشین اوستونو آچارام. او دا بیر موددت باجادان ایچری باخدی. بیر زامان گؤردو اونون دا گؤزلرینی زیلله­مک­دن یوخوسو توتور. بارماغینی کسیب اوستونه بیر آز دوز تؤکدو و اونون آجیشماغین­دان داها یوخوسو قاچدی. آما، یالان­دان اؤزونو یوخویا ووردو. بیز زامان گؤردو کی بیر قیز دؤندرمه­نین آلتین­دان چیخیب، ائوی سوپورمه­یه باشلادی. تئز دامدان آشاغایا یئنیب قیزدان سوروشدو کی: سن کیم­سن؟ قیز باشی­نین قضا و قه­ده­رینی و نئجه اورایا گلمه­سینی ناغیل­لادی.

آخشام قارداشلار گلیب ائوده قیزی گؤرن­ده دئدیلر ائله بیز یئددی قارداشا بیر باجی لازیم ایدی. بئله­لیک­له یاشاماغا باشلادیلار.

بیر گون باجی ناخوشلاییب اؤلوم حالینا دوشدو. قارداشلارین اللرین­دن بیر ایش گلمیردی. بیر ده­وه گتیریب قیزی بیر تایا قویوب و بیر تایادا قیزیل-گوموش دولدوروب ده­وه­یه یوکله­ییب، بیر کاغازدا یازیب ایچینه قویدولار کی هر کیم بو ده­وه­نی تاپسا بو پوللاری قیزین ساغالماسینا یا اؤلموش اولسا اونون «کفن و دفن» ائتمه­گه خرجله­سین. ده­وه­نی گتیریب بیر یولا اؤتوردولر. ده­وه باش آلیب گئتدی بیر شه­هرده بیر شازدا ده­وه­نی گؤروب اووسارین­دان یاپیشیب اؤز سارایینا آپاردی. اوردا یوکو آچدیق­دا بیر قیزین جنازه­سینی و بیر تای­دا دولو قیزیل-گوموش گؤردولر. کاغازی اوخودولار. سونرا، بیر آینا گه­تیریب قیزین بورنونون قاباغینا توتدولار. گؤردولر کی قیزین هه­له نفه­سی واردیر و اؤلمه­ییب­دیر. حکیم گه­تیریب داوا درمان ائتدیک­ده قیز ساغالدی. شازدا دا قیزین ادب کامال و گؤزللیگین گؤردوکده اونلا ائولندی و بیر ایل­دن سونرا بیر اوغلان صاحابی اولدولار.

اوغلان بویویوب یئددی یاشینا چاتان­دا قیزین قارداشلاری باجی­لارین­دان بیر خبر توتماق فیکرینه دوشدولر. هر بیری بیر نوع پالتار ایله هره­سی بیر طه­رفه دوشوب باجینی یا اؤلموش اولسا اونون قبرینی آختارماغا باشلادی­لار. کیچیک قارداش کی چوبان پالتاری گیرمیش­دی، گلیب هه­من باجیسی اولان شه­هه­ره چاتدی. اورادا بیر نئچه اوشاق اویناماق­دایدیلار. اوشاقلارین بیری اودموش ایدی لاکین او بیری اوشاقلار قبول ائتمیردیلر. بیری دئدی: گئت آی آناسی نابللی (نا معلوم) اودمامیسان. اوغلان آناسی­نین یانی­نا قاییدیب قضییه­نی دئییر.

کیئچیک قارداش بونو ائشیتدیک­ده مارقلانیر و ایشین نتیجه­سینی بیلمک اوچون اوردا اوتورور. اوغلانین آناسی اونا دئییر:

- گئت اوشاقلارا دئ کی ... یئددی دایی­مین جانی اودموشام های اودموشام.

اوشاق قاییدیب بو سؤزو دئدیک­ده داییسی بیلیرکی بو ائله اونون باجیسی­نین اوغلو اولمالی­دیر. اوغلانین آناسی­نین ائوینه گئدیب باجیسینی گؤردوک­ده تانیییر. سونرا دوشوب او بیری قارداشلاری آختاریب تاپیر و باجی­لاری­نین یانینا گلیرلر. دئییرلر کی بیزیم آتامیز-آنامیز ایندی قوجالیب. بیز اونلارین یانلارینا گئتمک ایسته­ییریک. قیز دئییر من ده گلیرم. گلیب، گؤرورلر آتا-آنا قوجالیب یئره یاپیشیبلار. آنا قیزینی گؤردوک­ده تانیییر و دئییرکی ائله بو سیزین دوغما باجیزدیر. بئله­لیک­له هاممی سئوینیب شادلیق ایله یاشاییرلار. سیز ده ساغ و سالامات اولون، آرزیلاریزا یئتیشین.

 

 

آذربايجان شفاهي خلق ادبياتي و فولكلوري حاققيندا تدقيق آپارديقدا ، اونون نه قَدَر مضمون و نوع جهتين دن زنگين اولدوقو گؤزه چارپيرسا دا، اَن بؤيوك بير نقصان و بوشلوغودا دويوب – قانماق چوخ چتين دئييل . اودا آذربايجان فولكلورونون مختلف نوع لري نين دوزگون بير ساياقدا بير – بير ساييليب ، آيريليب و معين ائتمه مك  دن و بوتون لوك له بير يئره توپلا نما ماغيندان عيبارت دير. خصوصا كي اَل ده اولان آراشديرما و تدقيق لره باخديقدا ، ژانر جهتين دن آذربايجان فولكلوروندا بير گه و واحيد بير سؤزه راست گلمه مك له بير ليك ده ، گاهدان فولكلورون بعضي ژانر لاري دقيق تعريف لن مه يير و چوخلي ژانرلارا دا اصلا ايشاره اولمايير . نئجه كي حؤرمتلي يازيچي " دكتر جواد هيئت " ، تأليف ائتديگي " آذربايجان شفاهي خلق ادبياتي " كيتابيندا فولكلورون مختليف نوع لرين 10 يئره بؤلوب و " آذربايجان فولكلورون دان نيمونه لر " كيتابي نين مؤليفي بؤيوك تدقيق چي و فولكلور شناس " دكتر سلام الله جاويد " بو خصوصدا 20 بؤلوم ده سؤز آچيب . آمما هر ايكي كيتابدا قئيد اولونان حيصه لرين سايينا باخماياراق و اونلاري تنقيدي جهت دن نظره توتمادان ، بعضي ژانرلارين تعريف و خصوصيت لري اوخوجولارا چاتديريلميرو بئله ليك له او نوع لردن دوزگون بير چرچيوه اساسيندا بحث اولونمور.

مثلا " دكتر جواد هيئت " ، معين ائتديگي فولكلور نوع لري نين 8 – نجي حيصه سينده تكجه " ناغيل لار " كلمه سينه و او اساس دا سؤز آچماغا كيفايت له نير سه ، " دكتر سلام الله جاويد " ، " ناغيل لار " و " ناغيل ياراشيق لاري" عينوانلارينا ايشاره ائدير . آمما اونلارين هانسي خصوصيت لره ماليك اولدوقلاريندان سؤز آچمايير . تكجه بير آز دقت يئتيره نده گؤرونور " ناغيل يارا شيقلاري " همان ژانر دير كي بؤيوك يازيچي و اوشاق ادبياتي نين آدليم سيماسي " صمد بهرنگي " اونلاري " قوشماجا " عينوانيله آدلانديرير و بو اساس دا " قوشماجا لار " عموميت له موزون و ريتميك سؤز لر و شعر لر ديلر كي شفاهي خلق ادبياتي نين باشقا نوع لرين دن تام حالدا  فرق له نير لر. " عليرضا نابدل " دئميشكن : " قوشماجالار دا خاص و معين بير مطلب دن سؤز آچيلمير . اونلار بير تابلويا اوخشايير لار كي مختلف رنگ و تصوير لر ايله دولو اولماقلا بير ليك ده ، اؤز لرينه مخصوص بير خصوصيت و يگانه ليك لري وار. قو شماجالاري بير عيبارت له ايسه " اوشاق نغمه لري " آدلانديرماق اولار . اونلار تئز ليك له اوشاقين ذهنين ده نقش اولوب حافيظه نين تقويتينده بؤيوك رُل اوينايير . اوشاقين تخيل قووه سين ايشه سالير و گؤزل ليك لري دويوب قانماق دا اونلارا يارديم گؤسترير.... بعضا ده قوشماجالار معين بير وزن دن آسيلي اولماياراق ، ناغيل لار دونياسيني خاطير لادان سئويملي تابلو لار كيمي دير..." *

بورادا قئيد ائتمك لازيم دير كي هم " دكتر جواد هيئت "** و هم ده " دكتر سلام الله جاويد "*** آذربايجان فولكلورونون بؤيوك شاخه سي اولان " سايالاري " اؤز بؤلمه لرين ده گتير مه مك له برابر " كوچه – بازار ديل ، اصطلاح و تعبير لري " ني و خرافاتي اينام " لاري بوسبوتون اونوتموشلار. بو باخيم دان آذربايجان فولكلورونو چوخلو آيريجا بؤلوم لره آيير ماق اولسادا ، اَن چوخ ياييلميش نوع لر عيبارتديلر :

1- اسطوره لر ( ده ده قورقود بوي لاري و ...)

2- داستان لار ( كوراوغلو ، عاشيق غريب ، اصلي كرم و باشقا عاشيق صؤحبت لري ...)

3-عاشيق داستانلاريندا اولان قوشمالار، ديوان لار،گرايلي لار ، تجنيس لر و باغلاما لار

4- ناغيل لار

5- قوشماجالار

6- تاپماجالار،ياهالما جا لار، مسئله لر( دكتر جاويد " ياهالماجا " و" مسئله لر" حاققيندا اؤز فولكلور كيتابيندا ، لازيم اولان ايضاح لاري وئريب دير.) 

7-ماهني لار

8- لايلا لار

9- نازلامالار

10-سايالار

11- آغي لار

12-باياتي لار

13- مزه لي سؤزلر ( لطيفه لر)

14- آتا لار سؤزو

15- آتالار سؤزونون كؤك لري

16- اوشاق اويون لاري

17- ملي نمايش لر( كوساگلين ، چؤمچه گلين و ...)

18- ملي رقص و موسيقي لر

19- ائل عادت ،عنعنه و رسم لري ( دوغولوش ، توي ، ياس ، بايرام و فصيل لره مربوط مراسيم لر)

20- كوچه – بازار ديل ، اصطلاح و تعبير لر

21- خرافاتي اينام لار ( موهومات )

و ....

 

******************************

 

* نابدل ، عليرضا . فولكلور و ضرورت تدوين آن ، مجله وارليق ، شماره اول ،ص32

**هيئت،جواد. آذربايجان شفاهي خلق ادبياتي . تهران . وارليق ،1367، ص 32

***جاويد ، سلام الله. آذري فولكلور صفحه لري . بي جا : بي نا، 1359 ص۴ و ۵

 

دانلود : متن لاتین را کلیک کنید   Click here to download this file

 

 

 

 

 

   آذربايجان خالق ادبياتنين بويوك بير حيصه سيني اختفاء ائدن بولوم‌لردن بيريده كيچيك و كورپه اوشاقلار اوچون ياراديلان لايلالار؛ نازلامالار؛ آرزولامالار؛اوخشادمالار،دير كي آنالار اوزجان ـ جيگرلري اوچون ان صاف دويغولارلا كورپه اوشاقلارينا دونيايا گوزآچان گوندن بري آنا سودو كيمي اونلارا وئريلير.

اوشاقلاركورپه ليكدن بيرآز سوموگه دولوب ديرچلديكلريندن سونرا آنالار و اوشاقين ياخينلاري اونلار اوچون‌ گوزل‌ آرزولار و ديلكلريني قيسا اوخوماقلا شكلينده اوز بالالارينا اوخويارلار.نازلامالار و آرزولامالار؛ اوشاقلاري تومارلاياـ تومارلايا اوخونوب ؛ اوشاقلار اوچون ايلك اويناماق و اويون سوزلري ده سايلا بيلير.

آشاغيدا گلن سوزلرتوپلوسو آذربايجانين بيرچوخ يئرينده و بولكسينده پئشيتلي و آزاجيق فرقله اوخونسادا بوردا گلن نازلامالار تبريز و اونون اطراف كندلرو شهرلرينين آغيزلارينادان دئيليب .

ايكي ميصراعلي نازلامالارين شكيللري سوال و جواب اولار.

 بالاما قوربان اينكللر بالام نه واخت ايمكلر؟ (چوخ يئرلرده نهv واخت يئرينه هاچان دئيلر)

 بالاما قوربان ايلانلار بالام نه واخت ديل آنلار؟

 بالاما قوربان دايلاقلار بالام نه واخت اويناقلار؟

 بالاما قوربان سئرچه لر بالام نه واخت ديرچللر؟

 بالاما قوربان بيزوولار بالام نه واخت دوزاوينار؟

 بالاماقوربان دايجالار بالام نه واخت ال چالار؟

 بالاما قوربان خالاسي بالام قيزيل پاراسي.

 بالاما قوربان كتديلر بالامي نه اويرتديللر

 بالاما قوربان مئيوه لر بالام نه واخت ائوله نر؟

 بالاما قوربان بيزوولار بالام هاچاغ  قيز اولار؟

 چاخام چالخام ياغ اولسون اوغلوم يئسين ساغ اولسون

ايكي ميصراعلي شعيرلردن باشقادا نئچه بيتلي نازلامالاروارديلار كي اوناردا بنزرليقي باياتي كيميدير و لايلايلاردا چوخ بنزرليكلري واردير.

 

 داغدا داريلار

سونبولو ساريلار

بو بالاما قوربان

قوجا قاريلار

ايگيت قالاسين ايستر

داغين لالاسين ايستر

من بالامي ايسته رم

بالام بالامي ايستر

 آللاه سن بونون تاييني وئر

اوخونو گيزلت ياييني وئر

اولانلارا يتكين ساخلا

اولمايانلارين پاييني وئر

 بويا بوخونا دول گز

بوينوما دولا قول گز

جوانلارسيره مينده

سن ده بير ايگيت اول گز

 آللاه بوندان قالميشلره ده وئر

مامايولو دويموشلره ده وئر

بيزه وئرديين شوكر اولسون

ديبك ديبي دويموشلرده وئر

 داري داريلار يارپاغي

 (جور جورلر ياپراغي)

آستانالار تورپاغي

هركيم بوني ايستمير

گوزونه بيبر يارپاغي

 آتيم توتوم بالامي

شكره قاتيم بالامي

باباسي ائوه گلنده

قاباغا توتوم بالامي

 شان باغلايان آري لار

قونار گوله ساري لار

بالاما قوربان اولسون

ياشي توتموش قاري لار

 دادلي قيزام گلين آلين

كبينيمه كندلر سالين

بيردانا قيزام گلين آلين

كبينيمه يوز كند سالين

 داغ باشيندا قالام وار

اورگيمده يارام وار

خلقين دوولتي مالي

منيم ده بير بالام وار

 داري داريلار خرمني

سونبولو ساري خرمني

بالامي قاچيرديلار

دايسي وئره ر جرمني

 يايليغي كيرلي بالام

اورگي فيكيرلي بالام

تاي توشلارين ايچينده

منيم شكيل لي بالام

 آللاه بوندان بئش اوليدي

ائولر،ائشيك لر ده اوليدي

عالمده بئش - بئش اولاندا

بيزده اون بئش اوليدي

 يول اوسته بولاق اوللام

آخارام - بولاق اوللام

سن منيم اوز بالامسان

اوزوم گوز - قولاق اوللام

 قالالار، آي قالالار

لاچين اوردا بالالار

لاچين بالاسين وئرمز

بلكه زورلا آلالار

 بالام بي رسويون گوروم

سروتك بويون گوروم

تانريدان آرزيم بودور

بالامين تويون گوروم

 قاپيميزدا وار چينار

ياپراقي دينار دينار

منيم بالام كورپدي

ساخلاسين پرورديگار

 قوخوسو گولدن گلر

گولدن ،بولبولدن گلر

بالامين گول بئشيكده

يوخوسو بيردن گلر

 من عاشيق قوزو قوربان

قوچ قوربان قوزو قوربان

هر سحر بويون گورسه م

كسه رم قوزو قوربان

 عزيزيم آسما مني

هاي - كويه باسما مني

قويما تيفيل آغلايا

آغيزينا باس مه مه ني

 بالاما قوزو قوربان

قوچ قوربان قوزو قوربان

قوربان قبول اولماسا

قوي آنان اوزي قوربان

 خيرداجاسان ،مزه سن

سن هر گولدن تزه سن

اوگونه قوربان اولوم

ديپير - ديپير گزه سن

 قرنفيليم،قالخارام

آچيلماقا قورخارام

گئجه جينگيرين چيخسا

يئريمدن ديك قالخارام

 اوغول سن ياراغيمسان

گوزگوم سن داراغيمسان

هر گون لازم اولماسان

دار گونومده داراغيمسان

 دريا دولو ليلي لن

بالام اوينار گولويلن

عالمه جان باغيشلار

مني ساخلار ديلي لن

 بال اولار بال اولار

يئل اسر فغان اولار

بالا گزن يئرلرده

آنالار قوربان اولار

 باغچالار باغا دونسون

باغيم ياييلاغا دونسون

بيرجه كلمه سوز دانيش

اورگيم باغا دونسون

 اوبالار اوبانيز اولسون

بير بئله بالانيز اولسون

هاميدا بئش- بئش اولسون

قوي بيزده اون بئش اولسون

 اوبالار كوچون يوردوموزدان

بالام دوشسون آردينيزدان

قوزونوزا هئش دئسين

تويوغونوزا كيش دئسين

 آنان تئل دوزر سنه

باجين گول دوزر سنه

تانريدان عهديم بودور

نظر ديمه سين سنه

 باشينا من دولانيم

من دونوم ،من دولانيم

سني آللاه ساخلاسين

ساينده من دولانيم

 آتينان توتدوم سني

عجب آووتودوم سني

جان قويدوم جفا چكديم

شوكور سني بويوتدوم

 بالام سان بيردانامسان

صدفده،دوردانامسان

من اولسم سنه قوربان

سن اولمه بير دانامسان

 اوخشاسين ديليم سني

بويوتسون ائليم سني

ميداندا آت اويناداندا

بير ايگيت بيليم سني

 دريا اولام ،بولانام

سوجاغاولام ،سولانام

ساغ گوزوم سنه قوربان

سول گوزمله ن دولانام

 من دئييرم آي اولماز

ياز اولماسا ياي اولماز

چوخ انالار قيز دوغوب

بيزيم قيزا تاي قيز اولماز

 تولوق سني آسايديم

ياغلي تاسا ياسايديم

اوغلوم بويوك اولاندا

قيلپي قازان آسايديم

 قرنفيلم،قالخارام

آچيلماقا قالخارام

گئجه جينقيرين چيخسا

يئريندن ديك قالخارام

 دريا دولي ليلينه ن

بالام اوينار گولونه ن

عالمه جان باغيشلار

من ساخلار ديلينه ن

 داغداكي آتلار

آتلار گوي اوتلار

تنبل آروادلار

وبالام قوربان

 گلين چيخاق داملارا

يالواراق آداملارا

چادير قوراق ،سو لوياق

دده ن گلن يولارا

 چايير دير؛دنيزدير

قولدور ،كنيزدير

بالام هر نه دير

منه عزيز دير

 توستو سوزداملار

ساري باداملار

گويچك آروادلار

بو بالاما قوربان

 

اوشاقين الرينده‌ن توتوب يئريدنده بو نازلاماني سويللر:

 تاتان بالام ؛تاتان

تاتلي بالام ؛تاتان

 پاپيلي فريك  چيخما ديوارا

چالقالان وورار قالام آوارا

ساغ آياقين سونباقوتور

 (بوايكي‌بيتي‌اوزالدا- اوزالدااوخورلار)

سول آياقين سونبا قوتور

 

اوشـاقين‌اللريني‌توتوب ‌چپيك چالديراراق اوخورلار:

چپان - چپان اللري

اپبك ياپان اللري

 

اوشاقين ساچلارين تومارلاياراق بو شعري اوخورلار:

 بو كيمدي كيمدي كيمدي

تئلري بو كوم بو كومدي

آتاسي دئير مولكومدي

آناسي دئير ايلكيمدي

بيريسي اوشاقين بويوتمه لرنين چتينليكلريندن آنايا سوزاچاندا ،اوشاقين آناسي جوابيندا دئير:

 بالا دادي،بال دادي

بالا آدام آلادي

شيريني، شيرين اولار

آجيسيدا، بال دادي

قايين آنالار، نوه لريني قوجاقلارينا آلاراق گلينه آجيقلانديرماق اوچون بو نازلاماني اوخورلار:

 سارمساغيم، سوغانيم

ياد قيزيندان اولانيم

بابانا جانيم قوربان

ننه ن اولسون قوربانيم

يادا بوني دئيللر:

 ياريسي بالام بالاسي

ياريسي ايلان بالاسي

اوشاقلارين ياخينلاريدا اوشاقا نازلاما اوخويارلار؛اونلاردان بعضي سي بئله دي:

 سود ديبي قايماق ديبي

قوربانين اولسون بي بي

 سود يالا؛قايماق يالا

قوربانين اولسون خالا

 

بونازلاما تكجه قيز اوشاقي اوچون اوخونار،اوشاقي ال اوسته توتوب بونازماني اوخورلار:

 گوزگوده دويمه

توزوني سيلمه

خونچادا تيرمه (بيرجوت چكمه)

گلر قيزيم اوچون!

ماهمانات باغي

ياشيل ياپراغي

قيزيل بئل باغي

گلر قيزيم اوچون!

نوبار ياناغي

گزر اويناغي

بير جوت قول باغي

گلر قيزيم اوچون!

هر ياني گوزوك

ايلقاردا دوزوك

بيرليان اوزوك

گلر قيزيم اوچون!

دورار نامازدان

الينده قوران

بيردنه يورقان

گلر قيزيم اوچون!

آلتيندان خونچا

چالار كامانچا

اون دانا خونچا

گلر قيزيم اوچون!

آغ مايا اللر

بئلينده كمر

قيزيل دويمه لر

گلر قيزيم اوچون!

داغلاردا جئيران

بو قيزا قوربان

اون خارا تومان

گلر قيزيم اوچون!

الينده وار دف

اوستونده صدف

بير زرلي اورپك

گلر قيزيم اوچون!

گويده گئدن قاز

ديمدگي الماس

بير دانا ناز- ناز

گلر قيزيم اوچون!

هيواسي ؛ناري

الينده باري

اون ساپ ميرواري

گلر قيزيم اوچون!

آنالار قيزاوشاقلارينين شيرينليقلارين تعريفي اوچون دئيلر:

 يايلاقلارين يوغوردي

بوقيزي(گوزلي)كيم دوغوردي

بوقيزي دوغوران آنا

بالي لان اونو يوغوردي؟

اوشاقي اوينادا -اوينادا بو نازلامالاري جور-به-جور واريانتلارلا اوخويوب اوينادارلار:

 

1)ماماني آي ماماني

بالام كيمي گول هاني

گول هاني بولبول هاني

بالام گول تك آچاجاق

يوردا عطير ساچاجاق

اوخوياجاق يازاجاق

آباسينين اليندن

آتاسينين ديليندن

شيرين سوزلر يازاجاق

آدليم شاعير اولاجاق

 

 2)ماماني ماماني

 تار ساخلاسين بالامي

 آناني هم آتاني

 ماماني ماماني

 بالامي ياخشي تاني

 بالام گئجه لر ياتار

 سحر تئزدن اوياني

 او منه يولداش اولار

 كونلومه سيرداش اولار

 

3)ماماني ماماني

هوقوشلار يئدي ساماني

هاني بوقيزين توماني

توماني آغاج باشيندا

دايسي گلين توشوندا

دايسي تاپار گتيره ر

جيبينه تپر گتيره ر

 

 4)اوهئ بئهئ ماماني

 ائشكلر يئدي ساماني

 هاني بو قيزين توماني

 اودوبا آغاج باشيندا

واي!قارا پيشيك آپاردي

 توماني دوشوك آپاردي